Πως σχεδιάζει ο Ερντογάν το «δικό» του κράτος

Τα αποτελέσματα των πρόσφατων τουρκικών τοπικών εκλογών απέδειξαν πως ο πρωθυπουργός Ταγίπ Ερντογάν παραμένει κυρίαρχος στης χώρα και ότι είναι ο ηγέτης που η πλειοψηφία των πολιτών συνεχίζει να εμπιστεύεται, παρά τις μαζικές αντικυβερνητικές διαδηλώσεις και τις αποκαλύψεις για εμπλοκή του σε σκάνδαλα διαφθοράς. Το ερώτημα που εγείρεται πλέον είναι το πώς θα διαμορφωθεί η επόμενη μέρα από τη στιγμή που ο Ερντογάν – κατάφερε να βγει για όγδοη φορά νικητής από μια εκλογική αναμέτρηση- σχεδιάζει να προσαρμόσει το τουρκικό κράτος και την κοινωνία στις δικές του πολιτικές και ιδεολογικές αρχές. Η επόμενη μέρα, πάντως, προμηνύει ένα νέο γύρο πόλωσης καθώς η Τουρκία χαρακτηρίζεται σύμφωνα με τον Economist από μια έντονη αντιπαράθεση: μεταξύ ισλαμικού κυβερνώντος Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) και αντιπάλων του, μεταξύ Ανατολίας και κοσμοπολίτικης δυτικής πλευράς, μεταξύ θρησκευόμενων ισλαμιστών και κοσμικών, μεταξύ σουνιτών μουσουλμάνων και Αλεβιτών.

Ο Ερντογάν δεν έχει κρύψει τις προθέσεις του να γίνει ο πρώτος εκλεγμένος πρόεδρος της χώρας και να μετατρέψει το υφιστάμενο κοινοβουλευτικό σύστημα σε προεδρικό. Ο πρωθυπουργός δήλωσε ότι «στις 10 Αυγούστου ότι το έθνος θα προσφύγει στις κάλπες για να εκλέξει το δικό του πρόεδρο». Ο Ερντογάν επέλεξε, σύμφωνα με τη Daily Sabah, να χρησιμοποιήσει τη λέξη «πρόεδρος» (baskan) που παραπέμπει στις εξουσίες που έχει ο πρόεδρος σε χώρες όπως ΗΠΑ και Γαλλία και όχι τη λέξη «Cumhurbaşkanı» που σημαίνει «αρχηγός κράτους», δηλαδή τη θέση του προέδρου της χώρας που έχει ο Αμπντουλάχ Γκιούλ.

Παράλληλα ο πρωθυπουργός αναμένεται να εντείνει και τις διώξεις εναντίον των μελών της «Χιζμέτ»» – του κινήματος του πρώην συμμάχου του και αμφιλεγόμενου ισλαμιστή ηγέτη Φετουλάχ Γκιουλέν – τα οποία κατέχουν σημαντικές θέσεις μέσα στον κρατικό μηχανισμό (δικαιοσύνη, στρατό, αστυνομία και πολιτική). Κατηγορεί τον αυτοεξόριστο στις ΗΠΑ Γκιουλέν ότι έχει δημιουργήσει ένα «παράλληλο κράτος» μέσα στη χώρα με στόχο την ανατροπή της κυβέρνησής του.
Ο Ερντογάν επιδιώκει να στήσει ένα «αστυνομικό» κράτος για να ελέγχει τον κρατικό μηχανισμό και όλες τις εξελίξεις. Η τουρκική εθνοσυνέλευση ενέκρινε, στο πλαίσιο αυτό, το προσχέδιο ενός νόμου που δίνει απεριόριστες εξουσίες στην Εθνική Υπηρεσία Πληροφοριών (MIT).Ο νόμος επιτρέπει στη MΙT τη διεξαγωγή επιχειρήσεων εναντίον απειλών που προέρχονται από το εξωτερικό μετά από εξουσιοδότηση του υπουργικού συμβουλίου. Η MΙT δεν θα είναι υπόλογη για τις ενέργειες της και όλη την ευθύνη θα τη φέρει η πολιτική κυβέρνηση. Οι πράκτορες της MΙT δεν θα είναι υπόλογοι για τις δραστηριότητές τους και εκείνοι που θα διεισδύουν σε τρομοκρατικές οργανώσεις δεν θα έχουν καμία ποινική ευθύνη για τα εγκλήματα που διαπράχθηκαν από τη στιγμή που θα είναι μυστικοί. Το νομοσχέδιο δίνει επίσης το δικαίωμα στη MΙT να κάνει υποκλοπές χωρίς δικαστική εντολή. Παράλληλα θα έχει απεριόριστη πρόσβαση στα αρχεία και στις βάσεις δεδομένων του κάθε υπουργείου και θα είναι σε θέση να συλλέγει και δεδομένα πολιτών. Τα δικαστήρια και οι εισαγγελείς θα μπορούν να ζητήσουν από τη MIT μόνο τα έγγραφα που σχετίζονται με κρατικά μυστικά και κατασκοπεία και όχι οποιαδήποτε αλλά που έχει η υπηρεσία πληροφοριών στην κατοχή της.

Ο πρωθυπουργός συνεχίζει την επιβολή της πολιτικής από τη στιγμή που η εκλογική του βάση δεν επηρεάστηκε από τις επιθέσεις εναντίον του και τα σκάνδαλα της διαφθοράς που αφορούσαν τον ίδιο και την οικογένεια του. Το κυβερνών ισλαμικό Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) κατέλαβε στις τοπικές εκλογές την πρώτη θέση με 45,67%, δεύτερο και με διαφορά ήρθε το Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα (CHP) με 27,70%, τρίτο το Κόμμα Εθνικιστικής Δράσης (ΜΗΡ) με 15,05% και τέταρτο το φίλο-κουρδικό Κόμμα Ειρήνης και Δημοκρατίας (BDP) με 4,23%. Το AKP κέρδισε το Δήμο Κωνσταντινούπολης με 47,92% και οριακά και το Δήμο Άγκυρας με 44,80% ενώ το CHP συγκέντρωσε 40,08% και 43,78% αντίστοιχα. Ο τούρκος πολίτης ψήφισε στις τοπικές εκλογές της 30ης Μαρτίου με βάση την οικονομική του κατάσταση και όχι το δημοκρατικό έλλειμμα του Ερντογάν. Η σχετική οικονομική ευημερία ήταν το κύριο κριτήριο του με αποτέλεσμα ο Ερντογάν να παραμένει ρυθμιστικός παράγοντας σε πολιτικό και κοινωνικό επίπεδο.

Τα σενάρια για την προεδρία

Ο Ερντογάν φαίνεται να έχει στόχο τις προεδρικές εκλογές του Αυγούστου, όπου ο νέος πρόεδρος θα εκλεγεί από το λαό και θα έχει πενταετή θητεία. Ο πρώτος γύρος έχει προγραμματιστεί για τις 10 Αυγούστου και ο δεύτερος αν δεν υπάρξει νικητής για τις 24 του ίδιου μήνα. Η προεκλογική εκστρατεία αναμένεται να αρχίσει τον Ιούνιο και ο υποψήφιος του κυβερνώντος ισλαμικού Κόμματος Ανάπτυξης και Δικαιοσύνης (AKP) να έχει ανακοινωθεί έως το τέλος Μάιου. Όμως μέχρι που γράφονταν αυτές οι γραμμές, δεν είχε γίνει γνωστό αν ο Ερντογάν είχε καταθέσει επίσημη υποψηφιότητα, ούτε το τι θα έκανε ο πρόεδρος της χώρας Αμπντουλάχ Γκιούλ.

Τα σενάρια αναφέρουν ακόμα και το «ρωσικό» μοντέλο με εναλλαγή ρόλων Ερντογάν και Γκιούλ στην εξουσία σε αντίστοιχους Πούτιν και Μεντβέντεφ. Ωστόσο ο πρόεδρος Γκιούλ έχει αφήσει να εννοηθεί ότι δεν επιθυμεί να γίνει ένας πρωθυπουργός – μαριονέτα του Ερντογάν. Ο Γκιούλ σε αντίθεση με τον Ερντογάν έχει ταχθεί υπέρ ενός κοινοβουλευτικού συστήματος διακυβέρνησης, έχει δηλώσει ότι δημοκρατία δεν σημαίνει μόνο εκλογές αλλά και κράτος δικαίου. Επίσης όταν ο Ερντογάν κήρυξε τον πόλεμο εναντίον του κινήματος «Χιζμέτ» του Φετουλάχ Γκιουλέν, ο Γκιούλ δήλωσε ότι ο μακαρθισμός και το «κυνήγι – μαγισσών» δεν έχουν θέση στην Τουρκία και επέκρινε τον πρωθυπουργό για την εκστρατεία του εναντίον των σχολείων του κινήματος Γκιουλέν.

Η εκλογή του Ερντογάν στο θώκο της προεδρίας δεν είναι τόσο απλή διότι απαιτεί συμμάχους καθώς, σύμφωνα με αναλυτές, το 45,67% των δημοτικών εκλογών δεν του αρκεί και χρειάζεται το 51%. Ο πιο πιθανός σύμμαχος θεωρείται το φίλο-κουρδικό BDP, με αντάλλαγμα την κουρδική περιφερειακή αυτονομία. Η προοπτική της συμμαχίας με το BDP θα επικεντρωθεί στην επίλυση του Κουρδικού προβλήματος. Ο Ερντογάν έχει υιοθετήσει, σύμφωνα με τη Hurriyet Daily News μια έξυπνη στάση αναφορικά με τη ειρηνευτική διαδικασία καθώς επιρρίπτει όλες τις ευθύνες για τα εμπόδια στο Γκιουλέν και το «παράλληλο» κράτος του.

Οι Κούρδοι είναι απογοητευμένοι από τον αργό ρυθμό των μεταρρυθμίσεων, ένα χρόνο μετά από τότε που το Εργατικό Κόμμα του Κουρδιστάν (PKK) κήρυξε την ιστορική κατάπαυση του πυρός. Η ειρηνευτική διαδικασία έχει «παγώσει» από τον Σεπτέμβριο όταν το PKK κατηγόρησε την κυβέρνηση Ερντογάν ότι απέτυχε να εκπληρώσει τις υποσχέσεις της. Τα βασικά αιτήματα των Κούρδων μεταξύ άλλων είναι η συνταγματική τροποποίηση για την κατοχύρωση των βασικών πολιτικών δικαιωμάτων τους, η διδασκαλία της κουρδικής γλώσσας στα δημόσια σχολεία και ένας βαθμός περιφερειακής αυτονομίας με ένα κοινοβούλιο που θα έχει έδρα το Ντιγιαρμπακίρ.

Απόλυτος κυρίαρχος της πολιτικής

Ο πρωθυπουργός Ερντογάν παραμένει ο απόλυτος κυρίαρχος της τουρκικής πολιτικής σκηνής. Σχεδιάζει σύμφωνα με ανάλυση του αμερικάνικου ινστιτούτου German Marshall Fund να πάρει τον έλεγχο όλων των κυβερνητικών θεσμών για να περιορίσει την αποτελεσματικότητα των ελέγχων τους και τις ισορροπίες που χαρακτηρίζουν κάθε δημοκρατικό σύστημα διακυβέρνησης. Η έλλειψη μιας ισχυρής και ανταγωνιστικής αντιπολίτευσης του δίνει ένα σαφές πλεονέκτημα στη προσπάθεια επίτευξης των στόχων του.

Η κοσμική αντιπολίτευση του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (CHP) απέτυχε να πείσει τους πολίτες ότι αποτελεί μια εναλλακτική λύση απέναντι στον Ερντογάν. Ο ηγέτης της Κεμάλ Κιλιντσάρογλου άλλαξε το προφίλ του κόμματος αλλά δεν κατάφερε να παρουσιάσει κάτι καινούργιο στην πλειοψηφία των ψηφοφόρων. Το CHP είναι δύσκολο να αποβάλει την κληρονομιά που το συνδέει με το «βαθύ κράτος», δεν μπορεί να διευρύνει την εκλογική του βάση και στηρίζεται μόνο στην παραδοσιακή κεμαλική ελίτ. Το αποτέλεσμα των τοπικών εκλογών έδειξε ότι τo CHP έχει, σύμφωνα με αναλυτές, εξελιχθεί σε ένα περιφερειακό κόμμα, που απουσιάζει από την ανατολική και νοτιοανατολική πλευρά της χώρας, έχει μια αραιή παρουσία στην Ανατολική Μαύρη Θάλασσα (εκτός της Άγκυρας) αλλά διατηρεί το προβάδισμα στα παράλια της Μεσογείου, του Αιγαίου, στο Μαρμαρά και στην ακτογραμμή της Δυτικής Μαύρης Θάλασσας.

Το Κόμμα Εθνικιστικής Δράσης (MHP) από την πλευρά του έχει μια εκλογική βάση που περιορίζεται κυρίως στην Κεντρική Ανατολία και έχει μια παρουσία και σε κάποιες περιοχές που υπάρχουν σημαντικοί θύλακες τουρκμενικού πληθυσμού. Το φίλο- κουρδικό Κόμμα Ειρήνης και Δημοκρατίας (BDP) έχει τη βάση των ψηφοφόρων του μέσα στις νοτιανατολικές επαρχίες όπου κυριαρχεί το κουρδικό στοιχείο και σε κάποια μέρη στα δυτικά της χώρας.

Η ισλαμική κυβέρνηση της Άγκυρας έχει προετοιμάσει και ένα προσχέδιο νόμου για ένα νέο εκλογικό σύστημα που θα ενισχύει ακόμα πιο πολύ το AKP. Το προσχέδιο έχει ομοιότητες με το σύστημα που χρησιμοποιήθηκε στις εκλογές του 1991 και θα χωρίζει τη χώρα σε 90 εκλογικές περιφέρειες όπου η καθεμία θα βγάζει πέντε έδρες. Η Κωνσταντινούπολη θα χωρίζεται σε 17 εκλογικές περιφέρειες, η Άγκυρα σε έξι και η Σμύρνη σε τέσσερις. Το ισχύον εκλογικό σύστημα είναι αναλογικό και το κάθε κόμμα κερδίζει αριθμό εδρών ανάλογο με το ποσοστό των ψήφων σε κάθε επαρχία. Η Κωνσταντινούπολη διαιρείται σε τρεις εκλογικές περιφέρειες και η Άγκυρα σε δύο. Οι αλλαγές ίσως να προκαλέσουν, σύμφωνα με αναλυτές, μια δημόσια αντιπαράθεση καθώς ευνοούν το κυβερνών AKP σε όλες τις περιοχές και το φίλο-κουρδικό BDP στις κουρδικές νοτιανατολικές επαρχίες.

Συμπεράσματα

Ο Ερντογάν εξελίσσεται στον απόλυτο ηγέτη της Τουρκίας έχοντας την ικανότητα να εμπνέει την πλειοψηφία των πολιτών και επενδύοντας στο ότι η οικονομική κατάσταση τους επιτρέπει να έχουν μια καλή διαβίωση και στο ότι θεωρούν ότι προστατεύει στο έπακρο τα συμφέροντα της χώρας (απεχθάνεται κάθε είδος ξένης παρέμβασης). Ωστόσο η κατάσταση παραμένει πολωμένη και αναμένεται να ενταθεί ακόμα περισσότερο αν ο Ερντογάν προωθήσει τις πολιτικές του για τον πλήρη έλεγχο του κράτους και την επιβολή της ισλαμικής ατζέντας του. Η μετάλλαξη της Τουρκίας δεν είναι τόσο εύκολη υπόθεση καθώς προϋποθέτει ότι πρέπει να απολέσει την κληρονομιά του Κεμάλ Ατατούρκ που αποτελεί και τη ραχοκοκαλιά του σύγχρονου τουρκικού κράτους.

Του Γιώργου Ξ. Πρωτόπαπα

Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Αμυνα & Διπλωματία , Μάιος 2014, Τεύχος 272

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s