Ο τουρκικός «γρίφος» της Μέσης Ανατολής

Η Αραβική Άνοιξη άλλαξε τον πολιτικό χάρτη της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής, οδηγώντας στην πτώση των αυταρχικών καθεστώτων που κυριαρχούσαν επί δεκαετίες και φέρνοντας στην εξουσία καταπιεσμένες σουνίτικες δυνάμεις που φιλοδοξούν να επιβάλουν την ισλαμική ατζέντα τους.

Η νέα ισορροπία δυνάμεων δείχνει με βάση μια πρώτη εκτίμηση να ευνοεί την Τουρκία για να εξελιχθεί σε μια περιφερειακή δύναμη στην περιοχή. Η κυβέρνηση της Άγκυρας επιδιώκει να εκμεταλλευτεί τις σχέσεις  με τις νέες σουνίτικες ηγεσίες και να προωθήσει το ισλαμικό πολιτικό μετριοπαθές μοντέλο της για  να επηρεάσει τις εσωτερικές εξελίξεις. Όμως ένα χρόνο μετά την αραβική άνοιξη τα αραβικά κράτη που τη βίωσαν είτε παραμένουν αυταρχικά ή είτε χαρακτηρίζονται από αναρχία. Παράλληλα η τουρκική εξωτερική πολιτική κατά μια δεύτερη εκτίμηση επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό και από τις σχέσεις της Άγκυρας με  ΗΠΑ και Ισραήλ αλλά και από τις εξελίξεις του μετώπου της Συρίας, από τη στιγμή που μια ενδεχόμενη τριχοτόμηση (σουνίτες, Αλαουίτες, Κούρδοι) θα δημιουργήσει νέες  γεωπολιτικές ισορροπίες.  Η  κατανόηση της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής σε Μέση Ανατολή και Βόρεια Αφρική απαιτεί μια προσέγγιση των δεδομένων που επικρατούν στις χώρες της Αραβικής Άνοιξης καθώς και των ευρύτερων γεωπολιτικών συνιστωσών με κοινή συνισταμένη τις συνέπειες πάνω στη στρατηγική της κυβέρνησης της Άγκυρας.

Το ισλαμικό μετριοπαθές μοντέλο

Οι φιλοδοξίες της Τουρκίας για την υιοθέτηση του μετριοπαθές  ισλαμικού πολιτικού  της μοντέλου σε Μέση Ανατολή και Βόρεια Αφρική δεν φαίνεται μέχρι στιγμής να δικαιώνονται εξαιτίας των ιδιαιτεροτήτων που παρουσιάζουν τα κράτη της Αραβικής Άνοιξης. Οι κυβερνήσεις της Λιβύης και της Υεμένης δεν έχουν καταφέρει να αποκτήσουν τον πλήρη έλεγχο της διακυβέρνηση της χώρας και κρατούνται όμηροι σε ένα βαθμό των εθνοτικών, φυλετικών ή θρησκευτικών αντιπαραθέσεων. Η Λιβύη δεν εμφανίζει εικόνα ενός   ενωμένου κράτους εξαιτίας των διαφορετικών φυλετικών γραμμών, του διαφορετικού επίπεδου διαβίωσης των επαρχιών και της διαμάχης μεταξύ των δυτικών και ανατολικών επαρχιών. Η Τυνησία από την πλευρά της  μπορεί να χαρακτηριστεί ως μια χώρα που μοιάζει κάπως με την Τουρκία καθώς ένα μετριοπαθές ισλαμικό κόμμα κατάφερε να κερδίσει την πλειοψηφία των εδρών στις πρώτες ελεύθερες εκλογές αλλά πρέπει να αντιμετωπίζει τις προκλήσεις των κοσμικών πολιτικών κομμάτων και των κοινωνικών ομάδων. Οι φονταμενταλιστές ισλαμιστές αν και δεν εκπροσωπούνται στο κοινοβούλιο και σε κρατικούς θεσμούς καταφέρνουν να έχουν μια παρουσία μέσα στην κοινωνία της Τυνησίας.

Η Αίγυπτος παρουσιάζει και αυτή στη μεταβατική της πορεία  τις δικές της ιδιαιτερότητες και εμπίπτει σε μια διαφορετική προσέγγιση της μετά-επαναστατικής περιόδου. Το ισλαμικό κίνημα της Μουσουλμανικής Αδελφότητας κέρδισε με άνεση τις εκλογές αλλά σύμφωνα με ανάλυση του Fikra Forum, έχει να αντιμετωπίσει σοβαρές προκλήσεις σε πολιτικό και κοινωνικό επίπεδο κυρίως από τα κόμματα και τις οργανώσεις των σκληροπυρηνικών σουνιτών, Σαλαφιστές και όχι από τους κοσμικούς. Η Μουσουλμανική Αδελφότητα φέρεται αποφασισμένη να συγκεντρώσει την εξουσία στα χέρια της, γεγονός που γίνεται εμφανές από τις κινήσεις του ισλαμιστή προέδρου Μοχάμεντ Μορσί και από τη ψήφιση του νέου Συντάγματος που προκάλεσε τις έντονες αντιδράσεις της φιλελεύθερης – κοσμικής αιγυπτιακής αντιπολίτευσης.

Οι ευαίσθητες γεωπολιτικές ισορροπίες

Η τουρκική στρατηγική της Μέσης Ανατολής σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να θεωρηθεί αυτόνομη καθώς σχετίζεται άμεσα με τις σχέσεις της Άγκυρας με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, δυο βασικούς δρώντες στη διαμόρφωση των γεωπολιτικών ισορροπιών της προαναφερθείσας περιοχής. Άγκυρα και Ουάσινγκτον φαίνεται να έχουν κοινά συμφέροντα μέσα στο νέο χάρτη της Μέσης Ανατολής καθώς ο Λευκός Οίκος αναζητεί συμμάχους στην προσπάθεια του να διαχειριστεί τα hot spots της ευρύτερης περιοχής, κυρίως το εμφύλιο μέτωπο της Συρίας. Οι ΗΠΑ ανταποκρίθηκαν θετικά στις διπλωματικές πρωτοβουλίες της Άγκυρας για την επίλυση της συριακής κρίσης διότι έχουν κατανοήσει ότι δεν μπορούν να επιλύσουν μόνες τους τα περιφερειακά προβλήματα λόγο  των τραυματικών εμπειριών σε Ιράκ και Αφγανιστάν. Η Ουάσιγκτον ίσως να αντιλαμβάνεται ότι το τουρκικό ισλαμικό μετριοπαθές  μοντέλο μπορεί να λειτουργήσει ως ανάχωμα στην επέκταση των εξτρεμιστών ισλαμιστών που επιδιώκουν να εκμεταλλευτούν την κατάσταση και να προκαλέσουν χάος με στόχο την εγκαθίδρυση ισλαμικών χαλιφάτων.  Όμως η Άγκυρα από την άλλη πλευρά έχει εξελιχθεί και σε ένα σφοδρό επικριτή του Ισραήλ, το στενό σύμμαχο των ΗΠΑ, με αφορμή τις πολιτικές του προς τους παλαιστίνιους και συγκεκριμένα προς το ισλαμικό κίνημα της Χαμάς που ελέγχει τη Λωρίδα της Γάζας. Το Ισραήλ που έχει να αντιμετωπίσει ένα πιο εχθρικό περιβάλλον δεν θα διστάσει εάν απειλούνται τα εθνικά του συμφέροντα να χρησιμοποιήσει τον παράγοντα Κουρδικό ως μοχλό άσκησης πίεσης απέναντι στην Άγκυρα. Η έκβαση της κρίσης της Συρίας μπορεί να ευνοήσει τη δημιουργία ενός ανεξάρτητου κουρδικού θύλακα μια εξέλιξη που σε καμία περίπτωση δεν επιθυμεί η Άγκυρα. Στις συριακές κουρδικές περιοχές ήδη έχουν αναπτυχθεί μαχητές του Εργατικού Κόμματος του Κουρδιστάν (PKK) που ανά πάσα στιγμή μπορούν να διεξάγουν επιθέσεις εναντίον τουρκικών στόχων όπως κάνουν από τα όρη Καντίλ του κουρδικού Βορείου Ιράκ. Οι ευαίσθητες ισορροπίες στην ασταθή περιοχή της Μέσης Ανατολής απαιτούν από την Άγκυρα μια στρατηγική που δεν θα βασίζεται στην αναβίωση της «Οθωμανικής Αυτοκρατορίας» και σε  επεκτατικές  πολιτικές  αλλά σε μια  ρεαλιστική προσέγγιση που θα λαμβάνει υπόψη ότι υπάρχουν πανίσχυρα διεθνή κέντρα εξουσίας που μπορεί να  περιορίσουν τις φιλοδοξίες της να εξελιχθεί σε περιφερειακή δύναμη και προστάτιδα των απανταχού μουσουλμανικών πληθυσμών.

Γιώργος Ξ. Πρωτόπαπας

Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Άμυνα & Διπλωματία, Τεύχος 258,  Φεβρουάριος 2013

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s