Ουάσιγκτον και Τεχεράνη αλλάζουν τις γεωπολιτικές και ενεργειακές ισορροπίες

H επίτευξη μιας συμφωνίας μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης για το αμφιλεγόμενο ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα αναμένεται να μεταβάλει ριζικά την ισορροπία δυνάμεων στο παγκόσμιο σύστημα ασφάλειας και να αλλάξει το καθεστώς παραδοσιακών συμμαχιών. Η επαναφορά του σιίτικου Ιράν στη διεθνή διπλωματική σκηνή θα δημιουργήσει νέα δεδομένα σε Μέση Ανατολή αλλά και σε Ευρώπη. Στην πρώτη περίπτωση θα κλονιστεί ο ρόλος της ανταγωνίστριας σουνίτικης Σαουδικής Αραβίας ως παραδοσιακός σύμμαχος των ΗΠΑ και στη δεύτερη το Ιράν μπορεί με κάποιες προϋποθέσεις να συνεισφέρει στην επίτευξη της ευρωπαϊκή ενεργειακής ασφάλειας.

Οι συνομιλίες μεταξύ των P5 +1 (ΗΠΑ, Ρωσία, Βρετανία, Κίνα, Γαλλία, Γερμανία) με το Ιράν αν και έχουν επεξεργαστεί ένα γενικό πλαίσιο συμφωνίας και εξετάζουν τεχνικές λεπτομέρειες δεν έχουν κάνει σαφές το αν τελικά θα καταλήξουν σε μια συμφωνία στις 30 Ιουνίου . Ουάσιγκτον και Τεχεράνη σε περίπτωση που υπογραφεί μια συμφωνία θα πρέπει στη συνέχεια να τη δικαιολογήσουν στο εσωτερικό τους, δηλαδή στους σκληροπυρηνικούς που αντιδρούν. Ο ανώτατος θρησκευτικός ηγέτης Αλί Χαμενεί δεν προσυπογράφει αλλα ούτε απορρίπτει μια συμφωνία και το αμερικάνικο Κογκρέσο με ένα νόμο που πέρασε ομόφωνα η Επιτροπή Εξωτερικών Υποθέσεων θα έχει το δικαίωμα να απορρίψει μια πιθανή συμφων

Η μακροχρόνια αντιπαλότητα και δυσπιστία ΗΠΑ και Τεχεράνης διαδραματίζει αρνητικό ρόλο στις συνομιλίες τους ακόμα και αν θέλουν να συνεργαστούν για την εξυπηρέτηση κοινών συμφερόντων τους. Η Ουάσιγκτον αποδοκιμάζει την ιρανική στρατιωτική εμπλοκή στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής (Υεμένη, Συρία, Ιράκ) και την μυστική δράση της Τεχεράνης. Ωστόσο αναλυτές επισημαίνουν ότι είναι ιδιαίτερα αξιοσημείωτο γεγονός το ότι οι δυο χώρες έχουν εδώ αρχίσει ένα διάλογο με στόχο να εγκαινιάσουν μια νέα εποχή στις σχέσεις τους.
Γεωπολιτικά και οικονομικά συμφέροντα

Η Τεχεράνη επιδιώκει να αποκομίσει σημαντικά οφέλη από τον τερματισμό των κυρώσεων που έχουν στραγγαλίσει την οικονομία της, να διαδραματίσει ένα βασικό ρόλο στις περιφερειακές εξελίξεις και να εξελιχτεί σε διαμορφωτή λήψης αποφάσεων. Ο πειρασμός για την Τεχεράνη θεωρείται, σύμφωνα με αναλυτές, μεγάλος για να αντισταθεί και ελπίζει ότι μια καλή σχέση με την Ουάσιγκτον θα μπορέσει να μειώσει και την επιρροή των αντιπάλων της, Ισραήλ και Σαουδικής Αραβίας.

Εάν το Ιράν αναγνωριστεί ως περιφερειακός δρώντας και προωθηθεί ως δύναμη σταθεροποίησης που μπορεί να έχει εποικοδομητική εμπλοκή, ενδέχεται υπάρξουν και αλλαγές και στο εσωτερικό του πολιτικό πεδίο από τη στιγμή που θα έχει κάνει άνοιγμα προς το διάλογο, τη διπλωματία και την εξωστρέφεια. Η ιρακινή κοινή γνώμη εμφανίζεται να επιθυμεί το άνοιγμα προς τη δύση και τη διακοπή των οικονομικών κυρώσεων. Η εκλογή στην προεδρία της χώρας του Χασάν Ρουχανί το 2013, ο οποίος ως μετριοπαθής προέτρεπε για συνομιλίες για τα πυρηνικά, θεωρείται μια ένδειξη πολιτικής αλλαγής.

Παράλληλα Ουάσιγκτον και Τεχεράνη έχουν και ένα κοινό εχθρό τον ισλαμικό φονταμενταλισμό. Η απειλή επέκτασης του Ισλαμικού Κράτους σε Ιράκ και Συρία (ISIS) στην ευρύτερη Μέση Ανατολή έχει προκαλέσει έντονη ανησυχία και στις δυο δυνάμεις. Το Ιραν και οι σίιτικες παραστρατιωτικές στρατιωτικές αποδεικνύονται ότι έχουν το διαδραματίσει το δικό τους ρόλο στην ανάσχεση των ισλαμιστών εξτρεμιστών μαχητών σε Ιράκ και Συρία.

Οι μάχες ενάντια στο ΙSIS δεν είναι θέμα επιλογής για την Τεχεράνη διότι το αντιλαμβάνεται ως μια άμεση και σημαντική απειλή για την ύπαρξη της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν. Η Ουάσιγκτον από την πλευρά της είναι διαρκώς σε εγρήγορση με αφορμή τις δραστηριότητες του ΙSIS στη Μέση Ανατολή και διεξάγει αεροπορικές επιχειρήσεις εναντίον των μαχητών του. Την ίδια στιγμή ο Λευκός Οίκος φαίνεται απογοητευμένος σύμφωνα με αναλυτές, με την απροθυμία πολλών αραβικών κρατών του Κόλπου να υιοθετήσουν σημαντικές πολιτικές, κοινωνικές, οικονομικές και εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις ώστε να περιορίσουν τα αίτια που ενισχύουν τον προσηλυτισμό στον ισλαμικό εξτρεμισμό.

Παράλληλα, η Σαουδική Αραβία έχει επικεντρώσει τη δύναμη πυρός των αεροπορικών δυνάμεων των αραβικών κρατών του Κόλπου σε επιχειρήσεις στην Υεμένη εναντίον των σιϊτών ανταρτών Houthi και κάποιων κυβερνητικών δυνάμεων που ευθυγραμμίζονται με τον πρώην πρόεδρο της χώρας Αλί Σαλέχ.

Σε ένα τέτοιο ασταθές περιφερειακό περιβάλλον ασφαλείας δεν πρέπει να προκαλεί εντύπωση ότι η Ουάσιγκτον έχει αναπτύξει σύμφωνα με αναλυτές ένα modus vivendi με την Τεχεράνη στο ιρακινό θέατρο επιχειρήσεων. Αν και δεν συνεργάζονται άμεσα μπορούν να έχουν ένα έμμεσο συντονισμό για την αντιμετώπιση του Ισλαμικού Κράτους σε Ιράκ και Συρία (ISIS).
Ιραν και ευρωπαϊκή ενεργειακή ασφάλεια

Η υπογραφή μια συμφωνίας Ιράν και Δύσης για το πυρηνικό πρόγραμμα αναμένεται να επηρεάσει και την ευρωπαϊκή ενεργειακή σκακιέρα υπονομεύοντας την κυριαρχία του ρωσικού φυσικού αερίου στην ευρωπαϊκή αγορά.

Η ΕΕ αναμένεται να επιδιώξει να εκμεταλλευτεί την επανένταξη του Ιράν στη διεθνή κοινότητα για να διαφοροποιήσει τις ενεργειακές πηγές της και να παρακάμψει τη Ρωσία. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προωθεί μια νέα ευρωπαϊκή στρατηγική για την ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού της που βασίζεται: στη διαφοροποίηση του εξωτερικού ενεργειακού εφοδιασμού, την αναβάθμιση των ενεργειακών υποδομών, η ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς ενέργειας και η εξοικονόμηση ενέργειας.

Οι διάφορες διπλωματικές κινήσεις ΕΕ και Τεχεράνης στη διεθνή σκηνή υποδηλώνουν ότι έχει αρχίσει έντονα να καλλιεργείται το έδαφος συνεισφοράς του Ιραν στην επίτευξη μιας ευρωπαϊκής ενεργειακής ασφάλειας. Διάφορες δηλώσεις αξιωματούχων της ΕΕ και του Ιράν φαίνεται να το επιβεβαιώνουν.

Το Ιραν διαθέτει τα ενεργειακά αποθέματα και τη γεωπολιτική θέση για να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στη μείωση της ενεργειακής εξάρτησης της Ευρώπης από τη Ρωσία. Τα ιρανικά αποδεδειγμένα αποθέματα φυσικού αερίου είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακά. Σύμφωνα με το BP Statistical Review of World θεωρούνται από τα μεγαλύτερα σε παγκόσμιο επίπεδο και υπολογίζονται σε 33.8 τρισ. κυβικά μέτρα (tcm). Όμως εξαιτίας της έλλειψης πρόσβασης στην τεχνολογία και σε επενδύσεων έχει μετατραπεί σε δίκτυο εισαγωγής φυσικού αέριου από το γειτονικό Τουρκμενιστάν. Οι εισαγωγές του από το Τουρκμενιστάν το 2014 ξεπέρασαν τα 10 δισ. κυβικά μέτρα.

Το Ιράν έχει σύνορα με την Τουρκία και με το Αζερμπαϊτζάν με το οποίο έχει διεξάγει και συνομιλίες για την ενεργειακή συνεργασία πάνω στη δυτική πλευρά της Κασπίας, που πρακτικά σημαίνει ότι οι αγωγοί που μεταφέρουν φυσικό αέριο έχουν πορεία προς την ΕΕ είτε μέσω της Τουρκίας είτε μέσω του Αζερμπαϊτζάν και της Μαύρης Θάλασσας.

Παράλληλα η Τεχεράνη εξετάζει και άλλους τρόπους συνεισφοράς στην επίτευξη της ευρωπαϊκής ενεργειακής ασφάλειας που δεν βασίζονται αποκλειστικά σε αγωγούς καθώς θα μπορούσε να βοηθήσει την Ευρώπη να αναπτύξει και μια αγορά υγροποιημένου φυσικού αερίου LNG.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναζητεί απεγνωσμένα τρόπους για να διαφοροποιήσει τις πηγές εφοδιασμού της. Μια συμφωνία Δύσης – Τεχεράνης θα βάλει το Ιράν στην ευρωπαϊκή ενεργειακή σκακιέρα και θα ευνοήσει τις ενεργειακές πολιτικές της ΕΕ. Η Ρωσία από την πλευρά της θα υποστεί πλήγμα από το άνοιγμα των τεράστιων ιρανικών κοιτασμάτων φυσικού αερίου προς την Ευρώπη. Το μερίδιο της Gazprom στην ενεργειακή ευρωπαϊκή αγορά θα μειωθεί και θα επηρεαστεί και η ικανότητά της να διαμορφώνει τις τιμές στην ευρωπαϊκή αγορά φυσικού αερίου.

Η κρίση της Ουκρανίας επηρέασε αρνητικά τις σχέσεις ΕΕ και Ρωσίας όπως και τις σχέσεις ΗΠΑ και Ρωσίας που έχουν αρχίζει με κάποιες εκατέρωθεν κινήσεις τους να κάνουν κάποιους αναλυτές να μιλάνε ακόμα και για ένα νέο «ψυχρό πόλεμο» στο πεδίο του ανταγωνισμού στη νοτιοανατολική Ευρώπη. Το Ιράν θεωρείται ένα εργαλείο που μπορεί υπό τις κατάλληλες προϋποθέσεις να υπομονεύσει το μεγάλο ατού του προέδρου της Ρωσίας Βλαντίμιρ Πούτιν, τη «διπλωματία των αγωγών» που μέσω αυτής κατάφερε να κάνει τη χώρα του να κυριαρχεί στην ευρωπαϊκή ενεργειακή αγορά.

Συμπεράσματα

Μια συμφωνία Ιράν και ΗΠΑ για τα πυρηνικά θα μεταβάλει τις ευρύτερες γεωπολιτικές ισορροπίες της Μέσης Ανατολής και ενδέχεται να βοηθήσει και την ΕΕ να μειώσει την ενεργειακή της εξάρτηση από το ρωσικό φυσικό αέριο. Η περαιτέρω προσέγγιση σιϊτικου Ιράν και ΗΠΑ στη διεθνή σκηνή προκαλεί ανησυχία στη σουνίτικη Σαουδική Αραβία, το βασικό περιφερειακό αντίπαλό του και εκτιμάται ότι θα υπονομεύσει τις σχέσεις της Ουάσιγκτον με το Ριάντ και τα αραβικά κράτη. Ωστόσο αναλυτές εκφέρουν την άποψη ότι οι ΗΠΑ έχουν τη δυνατότητα να χειριστούν τις αρνητικές αντιδράσεις των αράβων σύμμαχών τους. Η Ουάσιγκτον έχει τη δυνατότητα να εκμεταλλευτεί τη στρατιωτική εξάρτηση της Σαουδικής Αραβίας καθώς μπορεί να τη συγκρατήσει από το να αγοράσει πυρηνικά όπλα.

Το Ιράν από την πλευρά του έχει επιτύχει στη Συρία και στο Ιράκ, να προστατέψει τα ζωτικά εθνικά του συμφέροντα, διατηρώντας την κυριαρχία του πάνω στην κυβέρνηση της Βαγδάτης και στο νότιο Ιράκ και διατηρώντας τις οδικές αρτηρίες από τη Βαγδάτη προς τη Δαμασκό και απο εκεί προς τη Χεζμπολάχ στο Λίβανο και από τη Δαμασκό μέσω της συριακής πόλης Χομς προς στις αλεβίτικες περιοχές, όπου αποτελούν και την ισχυρή βάση υποστήριξης της συριακής κυβέρνησης του προέδρου Μπασάρ Ασαντ.

Συνοπτικά Ουάσιγκτον και Ιράν έχουν μεγάλες πολιτικές, ιδεολογικές διαφορές και διαφορετικά στρατηγικά συμφέροντα αλλα και έναν κοινό εχθρό, το ISIS, που απειλεί να βυθίσει στο χάος τη Μέση Ανατολή. Μια συνεργασία των δύο δυνάμεων αν οικοδομηθεί πάνω σε βάσεις αμοιβαίου σεβασμού και συνεργασίας θα μπορούσε να συνεισφέρει τα μέγιστα στην επιβολή της διεθνής ειρήνης και ασφάλεια.

Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Άμυνα& Διπλωματία, τεύχος 284, Ιούνιος 2015

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s