Το μεταναστευτικό «εντάσσει» τα δυτικά Βαλκάνια στην Ευρωπαϊκή Ενωση

 Γιώργος  Ξ. Πρωτόπαπας

H μεταναστευτική κρίση αλλάζει τις ισορροπίες στις σχέσεις των δυτικών Βαλκανίων με την Ευρωπαϊκή Ενωση με αφορμή  τον έλεγχο των μαζικών προσφυγικών ροών προς τη δυτική Ευρώπη. Οι κυβερνήσεις της Σερβίας και των Σκοπίων διαθέτουν -εξαιτίας της εμπειρίας που έχουν από το βίαιο ιστορικό διάλυσης της Γιουγκοσλαβίας και τις επιπτώσεις του ισλαμικού εξτρεμισμού στις μουσουλμανικές τους μειονότητες- το επίπεδο της τεχνογνωσίας για αυστηρούς συνοριακούς ελέγχους με στόχο τον εντοπισμό ισλαμιστών εξτρεμιστών μαχητών αλλά και μελών του οργανωμένου εγκλήματος.

Το κλείσιμο της «μεταναστευτική κρίση » επιδοκιμάστηκε από τη Σύνοδο της Ευρωπαϊκής Ενωσης για το Μεταναστευτικό (Μάρτιος 2016) καθώς περιόρισε τις προσφυγικές ροές προς τις ευρωπαϊκές μεγαλουπόλεις. Οι δύο χώρες εμφανίζονται ότι έχουν τις δυνατότητες να συμβάλλουν στις προσπάθειες της Ευρωπαϊκής Ένωσης αλλά και του ΝΑΤΟ για την αντιμετώπιση της ισλαμικής τρομοκρατίας αλλά και του οργανωμένου εγκλήματος, που αποτελεί έναν επικίνδυνο συνδυασμό απειλής για την περιφερειακή ασφάλεια.

Ο ρόλος της Σερβίας και των Σκοπίων αναβαθμίζεται στα μάτια των Βρυξελλών σχετικά με τη διαχείριση της μεταναστευτικής κρίσης από τη στιγμή που η ελληνική κυβέρνηση  αδυνατεί να αντιμετωπίσει των τεραστίων διαστάσεων αυτό πρόβλημα, αλλα και που κάποιοι ευρωπαίοι την θεωρούν υπεύθυνη επειδή άνοιξε τα σύνορα χωρίς προϋποθέσεις στους σύριους πρόσφυγες. Η αναποτελεσματικότητα της κυβέρνησης της Αθήνας σε συνδυασμό με την οικονομική κρίση και τις πιέσεις των ευρωπαίων εταίρων δίνει την ευκαιρία στα Σκόπια να καλλιεργήσουν ένα προφίλ χρήσιμου συνεργάτη της Ευρωπαϊκής Ενωσης στην αντιμετώπιση της παράνομης μετανάστευσης και του ισλαμικού εξτρεμισμού. Η κυβέρνηση του κρατιδίου των Σκοπίων πιέζει τις Βρυξέλλες για να προχωρήσουν οι διαδικασίες ώστε να ορισθεί ημερομηνία για έναρξη ενταξιακών διαπραγματεύσεων στην Ευρωπαϊκή Ενωση.

Βελιγράδι και Σκόπια επιδιώκουν να δείξουν ότι μπορούν να συνεισφέρουν στην ευρωπαϊκή ασφάλεια καθώς έχουν εμπειρία στη διαχείριση κρίσεων και στην αποκατάσταση προσφύγων από τον εμφύλιο της πρώην Γιουγκοσλαβίας. Οι μουσουλμανικές μειονότητες τους κρατούν σε συνεχή επιφυλακή πάνω στο θέμα του ισλαμικού εξτρεμισμού. Παράλληλα φαίνεται να διαθέτουν και έναν ισχυρό σύμμαχο τη Γερμανία, η οποία εφαρμόζει εδώ και καιρό μια ενεργή εξωτερική πολιτική στα δυτικά Βαλκάνια. Το Βερολίνο επιδιώκει να περιορίσει τις μεταναστευτικές ροές – να μην γίνει το μεταναστευτικό «η αχίλλειος πτέρνα» της καγκελαρίου Άνγκελα Μέρκελ στις εκλογές του 2017 – και ο ρόλος της Σερβίας και των Σκοπίων στην αντιμετώπιση της μεταναστευτικής κρίσης φαίνεται να  εξυπηρετεί αυτόν το στόχο.

Η ισλαμική τρομοκρατία και το οργανωμένο έγκλημα αποτελούν έναν επικίνδυνο συνδυασμό και οι μαζικές μεταναστευτικές ροές μπορούν να τον ενδυναμώσουν καθώς ισλαμιστές εξτρεμιστές μαχητές υπό την κάλυψη του πρόσφυγα επιχειρούν να περάσουν από την αποκαλούμενη «Βαλκανική Οδό» για διεισδύσουν στην υπόλοιπη Ευρώπη.

Η σημασία της Βαλκανικής Οδού

H «Βαλκανική Οδός» είναι το πέρασμα από τα Σκόπια και τη Σερβία προς την Ουγγαρία και την Κροατία και στη συνέχεια προς την δυτική Ευρώπη. Το κλείσιμο της έγινε για να ελεγχθούν οι ροές προσφύγων που επιδιώκουν να εισέλθουν στην Ευρώπη. Τα στοιχεία της Frontex μας δείχνουν ότι το 2015 εντοπίστηκαν 764.000 παράνομες διελεύσεις από μετανάστες, μια αύξηση δεκαεξαπλάσια σε σύγκριση με το 2014. Η πλειοψηφία των μεταναστών ήταν σύριοι και οι υπόλοιποι ήταν ιρακινοί και αφγανοί.

Η «Βαλκανική οδός» εξυπηρετεί και τις παράνομες δραστηριότητες των ισλαμιστών τρομοκρατών και του οργανωμένου εγκλήματος καθώς οι δύο ομάδες αναπτύσσουν δεσμούς και  αλληλεξαρτήσεις που αυξάνουν το επίπεδο των απειλών εναντίων της περιφερειακής ασφάλειας. Τα συμφέροντα του οργανωμένου εγκλήματος μπορεί να συνδέονται και με τους στόχους των τρομοκρατών. Η περιοχή των Δυτικών Βαλκανίων θεωρείται ως «ασφαλές καταφύγιο» για κερδοσκόπους πολέμου, ισλαμιστές φονταμενταλιστές και εγκληματίες καριέρας. Ισλαμικές εξτρεμιστικές ομάδες συμμετέχουν σε εγκληματικές ενέργειες, προκειμένου να αποκτήσουν πρόσβαση σε οικονομική και υλικοτεχνική υποστήριξη. Ενθαρρύνονται από την ανάγκη για αυτοχρηματοδότηση ώστε να δρουν ανεξάρτητα και να εξαπολύουν τρομοκρατικά χτυπήματα.

Η συνεργασία ισλαμικής τρομοκρατίας και οργανωμένου εγκλήματος έχει σύμφωνα με αναλυτές τα ακόλουθα χαρακτηριστικά: (α) πρόσβαση σε εξειδικευμένες γνώσεις (π.χ. ξέπλυμα βρώμικου χρήματος), (β) πρόσβαση σε εξειδικευμένες υπηρεσίες (π.χ. παραχάραξη), (γ) επιχειρησιακή υποστήριξη και (δ) οικονομική στήριξη.

Οι μουσουλμανικές μειονότητες των δυτικών Βαλκανίων έχουν αποδειχθεί ιδιαίτερα γόνιμο έδαφος για τη διείσδυση και την αποδοχή του ισλαμικού φονταμενταλισμού. Τουλάχιστον 875 ισλαμιστές μαχητές, από τα Βαλκάνια σύμφωνα με ανάλυση του The Soufan Group (Δεκέμβριος 2015) έχουν εισέλθει στη Συρία για να πολεμήσουν. Η μεγάλη πλειοψηφία τους, σχεδόν 800 άτομα, προέρχεται από τέσσερις χώρες των δυτικών Βαλκανίων, την Αλβανία, τη Βοσνία, το Κόσοβο και τα Σκόπια.

Ο ισλαμικός εξτρεμισμός χρησιμοποιεί τα δυτικά Βαλκάνια για να δημιουργήσει περιφερειακές συγκρούσεις όπως αποδείχτηκε από την περίπτωση της Βοσνίας και τον πόλεμο του Κοσόβου ενάντια στη Σερβία (χώρα με χριστιανική-ορθόδοξη πλειοψηφία). Ο ισλαμικός εξτρεμισμός φαίνεται να έχει δώσει και γεωπολιτική διάσταση στη συγκεκριμένη περιοχή ειδικά στο γενικότερο πλαίσιο του παγκόσμιου πολέμου κατά της τρομοκρατίας και στην σύγκρουση μεταξύ των πολιτισμών, της Δύσης και του Ισλάμ.

Ο ισχυρός σύμμαχος στην ευρωπαϊκή πορεία

Η Γερμανία έχει κάνει προσπάθειες για να επιτύχει την περιφερειακή συνεργασία των κρατών και την οικονομική σταθερότητα με στόχο τη μείωση των εντάσεων στη περιοχή των δυτικών Βαλκανίων. Το Βερολίνο επιδιώκει να την ελέγχει για να μπορέσει να διαμορφώσει και να επηρεάσει τις ευρύτερες γεωπολιτικές και ενεργειακές εξελίξεις της νοτιοανατολικής Ευρώπης.

Το γερμανικό σχέδιο για τα Δυτικά Βαλκάνια είναι ενεργό εδώ και καιρό και η σύνοδος των Έξι Κρατών των Δυτικών Βαλκανίων (πρωθυπουργοί Αλβανίας, Γερμανίας, ΠΓΔΜ, Κοσσόβου, Μαυροβούνιου, Σερβίας και οι πρόεδροι των Συμβουλίων Υπουργών της Βοσνίας – Ερζεγοβίνης) που έγινε την 21 Απρίλιου 2015 στο αρχηγείο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στις Βρυξέλλες αποτελεί μέρος της εφαρμογή του.

H Γερμανία από τη δεκαετία του 1990 θεωρείται το πιο ενεργό μέλος της διεθνής κοινότητας που έχει δεσμευθεί να ακολουθήσει πολιτικές για τη σταθεροποίηση των δυτικών Βαλκανίων. Οι συγκρούσεις της περιόδου 1991-1999 στην πρώην Γιουγκοσλαβία άφησαν μια διχαστική κληρονομιά και σοβαρές προκλήσεις σε όλα τα επίπεδα. Οι υπεύθυνοι για εγκλήματα πολέμου έπρεπε να συλληφθούν, οι κοινωνίες έπρεπε να ασχοληθούν με την επανένταξη θυμάτων, προσφύγων, πρώην φυλακισμένων και βετεράνων πολέμου. Η περιοχή έπρεπε σύμφωνα με αναλυτές να υποστεί μια «διπλή μετάβαση» από τον πόλεμο στην ειρήνη, από το σοσιαλισμό στη δημοκρατία και την οικονομία της ελεύθερης αγοράς.

Τα κράτη της πρώην Γιουγκοσλαβίας με στόχο την ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ενωση έπρεπε να μάθουν να συνεργάζονται σε βασικά επίπεδα, να επιτύχουν συμφωνίες σε θέματα συνοριακών διαφορών και εμπορικών συμφωνιών και να λειτουργήσουν ως νέα μεταπολεμικά κράτη.

Η Γερμανία έχει ιστορικά συμμετάσχει σε όλες τις μεγάλες αποφάσεις και τις διαδικασίες που είχαν στόχο να επιβάλουν την ειρήνη και την ηρεμία στις πρώην γιουγκοσλαβικές εμπόλεμες ζώνες. Το Βερολίνο στο πλαίσιο αυτό αποτελεί ένα πολύ ιδιαίτερο ξένο παράγοντα που επηρεάζει το μέλλον των δυτικών Βαλκανίων. Καμία άλλη ευρωπαϊκή κυβέρνηση και κανένας άλλος θεσμικός φορέας δεν έχει επιδείξει, σύμφωνα με αναλυτές τέτοια συνέπεια σε πολιτικές που να αφορούν τη σταθερότητα τα συγκεκριμένης περιοχής.

Το συνεχές ενδιαφέρον της Γερμανίας για τα δυτικά Βαλκάνια σύμφωνα με ανάλυση του Αμερικάνικου Ινστιτούτου Σύγχρονων Γερμανικών Σπουδών μπορεί να αποδοθεί εν μέρει σε δυο παράγοντες. Ο πρώτος και βασικότερος έχει να κάνει με την εσωτερική της ανησυχία για εισροές μεταναστών και προσφύγων και ο δεύτερος με θέματα εξωτερικής πολιτικής. Το Βερολίνο ακόμα και αν δεν υπάρχει μια άμεση απειλή πολέμου εξακολουθεί να ασχολείται με το μεταναστευτικό και τις επιπτώσεις της καθώς το θεωρεί σε ένα βαθμό αποτέλεσμα των επισφαλών οικονομικών συνθηκών της περιοχής, της ακόμη ασταθής Βοσνίας – Ερζεγοβίνης και ΠΓΔΜ καθώς και των εύθραυστων ισορροπιών Κοσσυφοπεδίου και Σερβίας.

Η ενεργή εμπλοκή της Γερμανίας στα δυτικά Βαλκάνια εκτείνεται και πέρα από τους δύο προαναφερόμενους  παράγοντες. Η εμμονή της για τη σταθεροποίηση της περιοχής προκύπτει από τη δική της ιστορική εμπειρία. Η Γερμανία αποτελεί εδώ και καιρό μία από τις βασικές κινητήριες δυνάμεις της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και επικρατεί η άποψη σύμφωνα με αναλυτές ότι «δεν υπάρχει Ευρώπη ενιαία και ελεύθερη» χωρίς τα δυτικά Βαλκάνια (ιδίως η Σερβία ως μεγαλύτερη χώρα της περιοχής). Το ειδικό βάρος της Γερμανίας μέσα στην ΕΕ αναγνωρίζεται από τα κράτη των δυτικών Βαλκανίων, και είναι κατανοητό ότι οι προοπτικές ένταξης τους εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το Βερολίνο και δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι όλα τους έχουν αναπτύξει ισχυρούς μαζί του, συμπεριλαμβανομένου και του Κοσσόβου.

Παρασκηνιακές πιέσεις

Η μεταναστευτική κρίση αλλάζει τα δεδομένα στις σχέσεις Σερβίας και Σκοπιών με την Ευρωπαϊκή Ενωση (ΕΕ) καθώς το κλείσιμο της «Βαλκανικής Οδού» ανακούφισε τα κράτη – μέλη της αλλά και έφερε σε δεινή θέση της χώρας μας. Τα Σκόπια εκμεταλλεύονται την ανάγκη των ευρωπαίων να ελέγξουν τις προσφυγικές ροές και την αδυναμία της Ελλάδας, και επιδιώκουν να τους δοθεί μια ανταμοιβή, ώστε να γίνουν και επίσημα το νέο νοτιοανατολικό σύνορο της ΕΕ.

Η κυβέρνηση των Σκοπίων πιέζει στο παρασκήνιο για να ορισθεί ημερομηνία για έναρξη ενταξιακών διαπραγματεύσεων με την Ευρωπαϊκή Ενωση. Οι σκοπιανοί αξιωματούχοι ασκούν πιέσεις, σύμφωνα με την ιστοσελίδα politico.eu στις εβδομαδιαίες τηλεδιασκέψεις με τους ευρωπαίους και υποστηρίζουν ότι ένα κράτος δυο εκατομμυρίων είναι ένας αξιόπιστος συνεργάτης της ΕΕ καθώς διέκοψε τη ροή χιλιάδων μεταναστών προς το βορρά. Τα Σκόπια συνεργάζονται στενά με κράτη- μέλη της ΕΕ, όπως Αυστρία, Σλοβενία και Κροατία, που έχουν πιεστεί για να κλείσουν τη «Βαλκανική Οδό». Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε και ένα μη δεσμευτικό ψήφισμα που ανέφερε ότι η ΠΓΔΜ έχει ενεργήσει «ως υπεύθυνος εταίρος» για την αντιμετώπιση της μεταναστευτικής κρίσης. Ενδέχεται μέσα στους επόμενους μήνες οι υποστηρικτές των Σκοπίων εντός της ΕΕ να ασκήσουν πιέσεις στην Αθήνα για να εγκαταλείψει το βέτο της αναφορικά με την ονομασία της γειτονικής μας χώρας.

Η Σερβία από την πλευρά της επιδιώκει να ξεπεράσει το εμπόδιο της Κροατίας για να ενταχθεί στην ΕΕ. Η Κροατία δηλώνει ότι η Σερβία θα πρέπει να σέβεται τα ανθρώπινα δικαιώματα και τα δικαιώματα των μειονοτήτων, να συνεργάζεται με το Διεθνές Δικαστήριο Εγκλημάτων Πολέμου για την Πρώην Γιουγκοσλαβία, καθώς και να τροποποιήσει το νόμο περί διεθνούς δικαιοδοσίας επιτρέποντας στην Κροατία να προσάγει εγκληματίες πολέμου από ολόκληρη την επικράτεια την πρώην Γιουγκοσλαβίας.

Το Βελιγράδι κινείται και αυτό από την πλευρά του με στόχο να αποσπάσει τα μέγιστα οφέλη από το ξέσπασμα της μεταναστευτικής κρίσης που πλήττει την Ευρώπη (έκλεισε τα σύνορα με Σκόπια και Βουλγαρία). Βελιγράδι και Βερολίνο στο πλαίσιο της ενίσχυσης των διμερών τους σχέσεων υπέγραψαν πρόσφατα αστυνομική συνεργασία και ο επικεφαλής της γερμανικής κοινοβουλευτικής επιτροπής για Ευρωπαϊκά Θέματα, Gunther Krichbaum κάλεσε από το Βελιγράδι την Κροατία και τη Σερβία να επιλύσουν τις διαφορές τους σε διμερές επίπεδο. Παράλληλα η κυβέρνηση του Βελιγραδίου εμφανίζεται πανέτοιμη σε ενδεχόμενο κλιμάκωσης της μεταναστευτικής κρίσης και ο σερβικός στρατός μετά από συνεδρίαση του Εθνικού Συμβουλίου Ασφαλείας της χώρας βρίσκεται σε πλήρη εγρήγορση. Η Σερβία δεν έχει δεχτεί πρόσφυγες που δεν έχουν ισχύον διαβατήριο και θεώρηση εισόδου τύπου Σένγκεν.

Οι εξελίξεις φαίνεται να ευνοούν Σερβία και Σκόπια από τη στιγμή που η ΕΕ αναζητεί τρόπους να περιορίσει τις μεταναστευτικές ροές προς τις ευρωπαϊκές μεγαλουπόλεις. Η εμπειρία των δυο αυτών κρατών στο counterintelligence και counterterrorism ενδέχεται να αποδειχτεί χρήσιμη στις Βρυξέλλες για τον εντοπισμό ισλαμιστών εξτρεμιστών καθώς και στην πρόληψη και αποτροπή τρομοκρατικών επιθέσεων.

Αναδημοσίευση από περιοδικό Άμυνα & Διπλωματία, τεύχ. 293, Απρίλιος 2016, σσ. 12-14

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s