Τα προβλήματα της τουρκικής ήπιας και σκληρής ισχύς

Γιώργος Ξ. Πρωτόπαπας

Η τουρκική  γεωπολιτική στρατηγική ασκείται με τη μορφή της ήπιας (soft) και της σκληρής (hard) ισχύς, με στόχο την προώθηση των εθνικών συμφερόντων σε περιοχές που θεωρούνται υψηλού ενδιαφέροντος. Η εξωτερική πολιτική της κυβέρνησης της Άγκυρας επικεντρώνεται σε Βαλκάνια, Μέση Ανατολή και Κεντρική Ασία και ανάλογα με τις γεωπολιτικές εξελίξεις προσαρμόζεται. Η τουρκική  ήπια ισχύς εφαρμόζεται σε Βαλκάνια και Κεντρική Ασία και η σκληρή ισχύ στη Μέση Ανατολή. Λαμβάνοντας υπόψη τις υφιστάμενες γεωπολιτικές εξελίξεις με μια συγκριτική παράθεσή θα επιχειρήσουμε να αναλύσουμε το αν έχουν επιφέρει τα προσδοκώμενα αποτελέσματα στην τουρκική ηγεσία.

Ο ορισμός της ήπιας και της σκληρής ισχύος κρίνεται απαραίτητος για την κατανόηση των επιλογών της Άγκυρας. Η σκληρή ισχύς παραπέμπει στη χρήση των στρατιωτικών και οικονομικών μέσων που επιβάλλονται από έναν κρατικό δρώντα με στόχο να επηρεάσει τη συμπεριφορά ενός άλλου κράτους. Αντίθετα η έννοια της ήπιας ισχύος, όπως την όρισε ο  Joseph S. Nye  είναι η ικανότητα να επηρεάζεις τον  άλλο, για να μπορέσεις να έχεις την έκβαση των γεγονότων που επιδιώκεις μέσω έλξης και όχι μέσω καταναγκασμού ή δωροδοκίας. Ο πολιτισμός, οι πολιτικές αξίες, οι θεσμοί  καθώς και οι πολιτικές που έχουν νομιμότητα ή ηθική αρχή θεωρούνται τα άυλα «εργαλεία» μιας Δημόσιας Διπλωματίας μέσω της οποίας μπορείς να διαμορφώσεις τις προτιμήσεις της ξένης κοινής γνώμης προς όφελος σου.

Βαλκάνια και «Οθωμανική Αυτοκρατορία»

Τα Βαλκάνια και ιδιαίτερα οι μουσουλμανικοί πληθυσμοί των δυτικών Βαλκανίων αποτελούν πεδίο εφαρμογής  ήπιας ισχύος. Η κυβέρνηση της Άγκυρας με το δόγμα της ανασύστασης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και την πολιτική των «μηδενικών προβλημάτων» επιχειρεί να επεκτείνει την επιρροή της μέσα στην συγκεκριμένη περιοχή. Το  τουρκικό  think– tank SETA θεωρεί ότι η περιοχή των Βαλκανίων είναι μεγάλης σπουδαιότητας για την Τουρκία για τους ακόλουθους  τέσσερις λόγους: (α) τα Βαλκάνια εντάσσονται στις λίγες περιοχές όπου ενδιαφέρουν έντονα την Τουρκία, (β) η βαλκανική πολιτική της Τουρκίας είναι μια περίπτωση που δείχνει τη λειτουργικότητα της πολιτικής «των μηδενικών προβλημάτων» με τους γείτονες υπό τις κατάλληλες διαρθρωτικές και συγκυριακές συνθήκες, (γ) η εικόνα των Βαλκανίων στην Τουρκία διαμορφώνεται σε μεγάλο βαθμό από τα ιστορικά, θρησκευτικά και πολιτιστικά στοιχεία, που δείχνουν  το βαθμό επέκτασης της τουρκικής ταυτότητας  και (δ) οι σχέσεις με τα Βαλκάνια περιλαμβάνουν και μια πολύ-συμμετοχική δραστηριότητα μη κρατικών φορέων. Ο ρόλος της κοινωνίας των πολιτών και του επιχειρηματικού τομέα, είναι ιδιαίτερα ενεργός, τη στιγμή που τα δημόσια ιδρύματα και οι κρατικές υπηρεσίες αναλαμβάνουν όλο και περισσότερο συντονιστικές αρμοδιότητες.

Η Τουρκική Υπηρεσία Συνεργασία και Συντονισμού (TİKA) διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην προώθηση των εθνικών συμφερόντων. Η δημόσια υπηρεσία που ιδρύθηκε το 1992 υπάγεται στο υπουργείο Εξωτερικών, είναι υπεύθυνη για την παροχή βοήθειας και ενισχύσεων προς τις περιφέρειες και κοινότητες του εξωτερικού.

Ωστόσο, η έντονη παρουσία της Τουρκίας δεν έχει καταφέρει να εξαλείψει εντελώς τα ίχνη του παρελθόντος στα δυτικά Βαλκάνια,  των  πέντε αιώνων  της οθωμανικής κατοχής. Οι τουρκικές ήπιες μορφές ισχύος, σύμφωνα με αναλυτές, δεν είναι πάντα ευπρόσδεκτες από τον τοπικό πληθυσμό που δεν ξεχνούν τις μνήμες της καταπίεσης. Ταυτόχρονα τα δυτικά Βαλκάνια επιδιώκουν να ενταχθούν στις ευρώ-ατλαντικές δομές και η προοπτική της ένταξης  τους υπονομεύει τις τουρκικές πολιτικές.  Η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση φαίνεται να θεωρείται η πιο αξιόπιστη λύση για την παγίωση της σταθερότητας και την ανάπτυξη της συγκεκριμένης περιοχής. Η ΕΕ ενθαρρύνει τις μεταρρυθμίσεις για την προετοιμασία αυτών των κρατών σε μια μελλοντική ένταξη και με αυτό τον τρόπο συνεχίζει να διατηρεί την επιρροή της μέσα στην περιοχή. Η τουρκική εξωτερική πολιτική  στα δυτικά Βαλκάνια δεν φαίνεται να αποτελεί μια σημαντική πρόκληση για τις Βρυξέλλες. Η αυταρχική συμπεριφορά του προέδρου Ταγίπ Ερντογάν εντος της χώρας δεν δείχνει να εξυπηρετεί την πολιτική  της ήπιας ισχύος στην περιοχή των Βαλκανίων.

Η  «σκληρή ισχύς» στη Μέση Ανατολή.

Οι τουρκικές προσδοκίες για  κυριαρχία στη Μέση Ανατολή διαψεύσθηκαν μέσα από το μέτωπο του συριακού εμφύλιου καθώς η πολιτική της σκληρής ισχύς δεν απέδωσε. Αντίθετα έφερε την Άγκυρα αντιμέτωπη με τη Ρωσία καθώς η κατάρριψη του ρωσικού αεροσκάφους διέρρηξε τις σχέσεις των δυο κρατών.

Ο Ταγίπ Ερντογάν όταν αποφάσισε να κάνει χρήση της σκληρής ισχύος στη Συρία υπερεκτίμησε τις δυνατότητές του και δεν κατάφερε να ερμηνεύσει σωστά τις γεωπολιτικές εξελίξεις. Οι σχεδιαστές της τουρκικής πολιτικής αποφάσισαν ότι πρέπει με κάθε τρόπο να  εμποδίσουν τη δημιουργία μιας de facto συριακής κουρδικής αυτόνομης περιοχής στη τούρκο – συριακή μεθόριο που θα μπορούσε να αφυπνίσει τα εθνικιστικά αισθήματα των κουρδικών  τουρκικών  περιοχών για ανεξαρτησία. Η χρήση της τουρκικής  στρατιωτικής δύναμης έγινε με την αιτιολογία της ανάσχεσης του ISIS, που όμως δεν έπεισε τη διεθνή διπλωματική κοινότητα καθώς είχε για  στόχο τους σύριους και τούρκους Κούρδους.

Ο Ερντογάν σφοδρός επικριτής του προέδρου της Συρίας Μπασάρ Άσαντ, έχει προσφέρει στήριξη στους σουνίτες ισλαμιστές εξτρεμιστές για να επιτύχει την πτώση του Άσαντ και για να αποτρέψει στρατιωτικές επιτυχίες των σύριων Κούρδων. Η ρωσική στρατιωτική συμμετοχή στο συριακό μέτωπο άλλαξε την ισορροπία δυνάμεων υπέρ του Άσαντ και πανικόβαλε την τουρκική ηγεσία.  Ο Ερντογάν έκρινε ότι έπρεπε να προχωρήσει σε μια πράξη εντυπωσιασμού και ισχύος, κάτι που έγινε με την κατάρριψη του ρωσικού βομβαρδιστικού από τουρκικό μαχητικό αεροσκάφος αλλά όπως αποδείχθηκε δεν υπολόγισε σωστά την αντίδραση της Μόσχας.

Ταυτόχρονα οι επιθέσεις εναντίον των Κούρδων έχουν δυσαρεστήσει τις ΗΠΑ γεγονός που έγινε αντιληπτό κατά τη διάρκεια της πρόσφατης συνάντησης μεταξύ του τούρκου προέδρου Ταγίπ Ερντογάν και του αμερικανού ομολόγου του Μπάρακ Ομπάμα στο περιθώριο της πυρηνικής συνόδου της Ουάσιγκτον. Ο τουρκικός στρατός βάλει κατά περιόδους με πυροβόλα όπλα εναντίον συριακών κουρδικών στόχων, προκαλώντας την αντίδραση της Ουάσιγκτον που θεωρεί τους σύριους Κούρδους στενούς συμμάχους της στο πόλεμο εναντίον του Ισλαμικού Κράτους σε Ιράκ και Συρία (ISIS).  Tην ίδια στιγμή ο «πόλεμος των πόλεων» των τουρκικών νοτιοανατολικών επαρχιών μεταξύ του τουρκικού στρατού με τους Κούρδους μαχητές που συνεργάζονται με το PKK απειλεί να επεκταθεί και στο δυτικό μέρος της χώρας. Το Κουρδικό θεωρείται ένα μοχλός πίεσης από Ουάσιγκτον και Μόσχα προς την Άγκυρα από τη στιγμή που ο Ερντογάν φοβάται ότι μπορεί να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για πιθανή αυτοδιάθεση των τουρκικών κουρδικών νοτιοανατολικών επαρχιών.

Η Κεντρική Ασία προβληματίζει

Η στρατηγική της ήπιας ισχύς στις χώρες της Κεντρικής Ασίας ενδεχομένως να επηρεαστεί από τη ρωσο – τουρκική αντιπαράθεση. Η πολιτική της τουρκικής κυβέρνησης να χρηματοδοτεί σχολεία στις πρώην σοβιετικές δημοκρατίες έγινε  ιδιαίτερη  δημοφιλής στους κύκλους των υποψηφίων σπουδαστών.  Παράλληλα εκτός από τους ισχυρούς πολιτιστικούς δεσμούς, μια από τις κορυφαίες προτεραιότητες της στρατηγικής της Άγκυρας στην Κεντρική Ασία είναι και οι ενεργειακές σχέσεις που παραπέμπουν στο θέμα της ενεργειακής ασφάλειας. Η επιρροή της Τουρκίας στις πρώην σοβιετικές δημοκρατίες της Κεντρικής Ασίας έχει διαφορετικά επίπεδα και  παρουσιάζει καλύτερες καταγραφές  στο Τουρκμενιστάν, το Καζακστάν και το Κιργιστάν. Επιπλέον εκατοντάδες στρατιωτικό προσωπικό από τις δημοκρατίες της Κεντρικής Ασίας έχει εκπαιδευτεί στην Τουρκία μέσω διμερών αμυντικών προγραμμάτων. Η σημασία της στρατηγική θέσης της Κεντρικής Ασίας είναι ιδιαίτερα σημαντική για την Τουρκία και αποτελεί ένα επιπλέον κίνητρο για περαιτέρω σύσφιξη των σχέσεων.

Η αναβίωση των συμπλοκών στο Ναγκόρνο – Καραμπάχ, με την Τουρκία να τάσσεται υπέρ του Αζερμπαϊτζάν και την Ρωσία υπέρ της Αρμενίας ίσως εξελιχθεί σε μια ακόμα εστία αντιπαράθεσης των δυο δυνάμεων.  Η Μόσχα  μπορεί να κάνει χρήση και της Ευρασιατικής Οικονομικής Ένωσης για να πλήξει την τουρκική πολιτική στην Κεντρική Ασία. Η Ρωσία προωθεί και τα ιρανικά οικονομικά συμφέροντα στην περιοχή ως ένα αντίβαρο προς την τουρκική οικονομική διπλωματία. Παράλληλα η Μόσχα μπορεί να χρησιμοποιήσει και την επιρροή που έχει στη στρατιωτική συμμαχία  Σύμφωνο Συλλογικής Ασφάλειας (CIS) – Ρωσία, Κιργιστάν, Καζακστάν, Τατζικισταν, Λευκορωσία, Αρμένια – για να ασκήσει περαιτέρω πίεση στην Τουρκία.

Συμπεράσματα

Η τουρκική ήπια και σκληρή  ισχύ φαίνεται να αντιμετωπίζει προβλήματα  από τις λανθασμένες επιλογές του Ταγίπ Ερντογάν καθώς και από την αυταρχική του εικόνα και την επιβολής της ισλαμικής ατζέντας στη χώρα του. Οι χώρες των δυτικών Βαλκανίων φαίνεται να δίνουν προτεραιότητα στην προοπτική ένταξης της ΕΕ. Η Μέση Ανατολή από την πλευρά της αποδεικνύεται σε «αχίλλειος πτέρνα» της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής καθώς η εφαρμογή της σκληρής ισχύος εξέθεσε ανεπανόρθωτα τις επιλογές του Ερντογάν. Οι πρώην σοβιετικές δημοκρατίες της Κεντρικής Ασίας αποτελούν ένα ακόμα πεδίο άσκηση ήπιας ισχύος καθώς η Τουρκία έχει υιοθετήσει μια πολιτιστική και οικονομική διπλωματία. Ωστόσο οι σχέσεις της με τα κράτη της περιοχής  μπορεί να επηρεαστούν από την ρωσο-τουρκική αντιπαράθεση. Το προφίλ της Τουρκίας έχει δεχθεί πλήγματα από τις πολιτικές του Ερντογάν και προς το παρόν η μόνη επιτυχία που έχει να επιδείξει είναι η συμφωνία με την ΕΕ για την αντιμετώπιση της μεταναστευτικής, που μπορεί και να έχει αρνητικό αντίκτυπο αν η Άγκυρα δεν ανταποκριθεί στις δεσμεύσεις της.

Αναδημοσίευση από περιοδικό Άμυνα & Διπλωματία, τεύχ. 294, Μάιος 2016, σσ. 20-22

AΠΑΓΟΡΕΥΕΤΑΙ Η ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΤΟΥ  ΑΡΘΡΟΥ

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s