O αγωγός ΤΑP αλλάζει τις ενεργειακές- γεωπολιτικές ισορροπίες

Εθνική ενεργειακή στρατηγική και ανταγωνισμός ΗΠΑ – Ρωσίας

Γιώργος Ξ. Πρωτόπαπας

Ένα σημαντικό βήμα για την ευρωπαϊκή ενεργειακή ασφάλεια αποτελεί η έναρξη της κατασκευής του Διαδριατικού Αγωγού Φυσικού Αερίου / Trans Adriatic Pipeline (ΤΑΡ) που έχει στόχο να περιορίσει την εξάρτηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης από το ρωσικό φυσικό αέριο. Οι νέες διαμορφωθείσες ενεργειακές – γεωπολιτικές ισορροπίες περιλαμβάνουν και την Ελλάδα καθώς τμήμα του αγωγού θα διασχίζει μέρος της εδαφικής της επικρατείας. Η Ευρωπαϊκή Ενωση τοποθετεί  το «θεμέλιο λίθο» για την υλοποίηση του αποκαλούμενου Νότιου Διάδρομου Φυσικού Αερίου (Southern Eastern Corridor) των έργων για τη διαφοροποίηση των ενεργειακών της πηγών. Η Ελλάδα έχει μια μοναδική ευκαιρία να εκμεταλλευτεί τη συμμετοχή στον αγωγό TAP και να θέσει τις βάσεις για μια την άσκηση μιας εθνικής ενεργειακής στρατηγικής που θα την καταστήσει διαμετακομιστικό κέντρο ενέργειας. Η κατασκευή του αγωγού TAP αποτελεί μέρος του ευρύτερου ανταγωνισμού Ουάσιγκτον και Μόσχας για τον έλεγχο των οδών μεταφοράς ενεργείας της Ευρασίας και ειδικότερα για την άσκηση επιρροής στις χώρες της Βαλκανικής Χερσονήσου. Οι ΗΠΑ με την συγκεκριμένη εξέλιξη φαίνεται να αποκτούν ένα σημαντικό ενεργειακό προβάδισμα έναντι της Ρωσίας που όμως δεν είναι σε καμία περίπτωση διατεθειμένη να εγκαταλείψει τη «διπλωματία των αγωγών» και την ευρωπαϊκή αγορά ενεργείας.

Η Ελλάδα στον ευρωπαϊκό ενεργειακό χάρτη

Η Ευρωπαϊκή Ενωση έχει υιοθετήσει μια Ενεργειακή Στρατηγική Ασφαλείας (Energy Security Strategy) που επικεντρώνεται σε βραχυπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες στρατηγικές για την διαφοροποίηση του εφοδιασμού της. Οι βραχυπρόθεσμες στρατηγικές περιλαμβάνουν: το πως η ενεργειακή αγορά μπορεί να εγγυηθεί τον ασφαλή ενεργειακό εφοδιασμό, την ενίσχυση του ενεργειακού συντονισμού των κρατών μελών και την ενδυνάμωση του ρόλου του EU’s Gas Coordination Group στην παρακολούθηση των εξελίξεων για εφοδιασμό με φυσικό αέριο. Τα μακροπρόθεσμα μέτρα περιλαμβάνουν: αύξηση της ενεργειακής απόδοσης και την επίτευξη των προτεινόμενων στόχων για το 2030 σχετικά με ενέργεια και κλιματικές αλλαγές, την αύξηση της παραγωγής ενέργειας στην ΕΕ, τη διαφοροποίηση των προμηθευτριών χωρών και οδών εφοδιασμού, την ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς ενέργειας, την κατασκευή υποδομών σύνδεσης, την άσκηση μια κοινής εξωτερικής ενεργειακής πολιτικής, την ισχυροποίηση των μηχανισμών έκτακτης ανάγκης και αλληλεγγύης και την προστασία των ενεργειακών ζωτικών υποδομών.

Ο αγωγός TAP εντάσσεται στο πλαίσιο του Νότιου Διάδρομου Φυσικού Αερίου που θα συμβάλλει σημαντικά στον περιορισμό της ενεργειακής εξάρτησης από το ρωσικό φυσικό αέριο για να μην γίνεται η Ευρωπαϊκή Ενωση όμηρος των εκάστοτε ενεργειακών κρίσεων Μόσχας και Κιέβου. Ο αγωγός TAP θα μεταφέρει το αζέρικο φυσικό αέριο μέσω Τουρκίας, Ελλάδας, Αλβανίας και Αδριατικής στη δυτική Ευρώπη. Το ελληνικό τμήμα θα ξεκινάει από τα ελληνο-τουρκικά σύνορα στους Κήπους του νομού Έβρου και θα καταλήγει στα ελληνό – αλβανικά σύνορα του νομού Καστοριάς. Θα συνδέεται στα ελληνο- τουρκικά σύνορα με το σχεδιαζόμενο αγωγό Trans-Anatolian Gas Pipeline (TANAP) Αζερμπαϊτζάν – Τουρκίας που θα ενώνεται με το South Caucasus Pipeline Expansion (SCPX) που θα διέρχεται της Γεωργίας και του Αζερμπαϊτζάν και θα εφοδιάζεται από το κοίτασμα φυσικού αέριου του Shah Deniz II. Η επένδυση του TAP ανέρχεται σε 1.5 δισ. ευρώ και θα δημιουργήσει χιλιάδες θέσεις εργασίας καθώς εμπλέκονται και ελληνικές εταιρίες στις κατασκευές του τμήματος εντός της ελληνικής επικράτειας. Η Ελλάδα για να είμαστε ρεαλιστές μπορεί να εξελιχτεί μόνο σε διακομιστικό κέντρο ενεργείας και όχι σε ενεργειακό κόμβο. Ο TAP μπορεί να συνδεθεί και με τον ελληνό-βουλγαρικό αγωγό IGB για να σχηματίσει τον κάθετο διάδρομο φυσικού αερίου μέχρι και τη Ρουμανία καθώς και με τον πλωτό τερματικό σταθμό LNG (υγροποιημένο αέριο) στην Αλεξάνδρεια.

Η αποδοχή του Διαδριατικού Αγωγού Φυσικού Αερίου (TAP) από την κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ που τον επέκρινε και τον απαξίωνε το Ιούνιο του 2013 έχει μια ιδιαίτερη πολιτική σημασία. Ο πρωθυπουργός Αλέξης Τσίπρας φαίνεται να εφαρμόζει μια ρεαλιστική ενεργειακή διπλωματία απαλλαγμένη από ιδεολογικές αγκυλώσεις καθώς υιοθετεί την ενεργειακή πολιτική του προκατόχου του Αντώνη Σαμαρά (ήταν εκείνος που είχε υπογράψει για την κατασκευή του TAP).

Η κυβέρνηση οφείλει να υιοθετήσει μια εθνική ενεργειακή στρατηγική με στόχο την ενίσχυση του γεωπολιτικού ρόλου της χώρας μας που θα πρέπει να εστιάζει:

(α) στην ανάδειξη της γεωπολιτικής θέσης της Ελλάδας: Συνδέει τη Δύση και την Ανατολή και μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο ως διαμετακομιστική χώρα. Μπορεί να μεταφέρει μέσω αγωγών φυσικό αέριο από την Κασπία Θάλασσα και τη Κεντρική Ασία στην ευρωπαϊκή αγορά. Παράλληλα η θέση της στην Ανατολική Μεσόγειο την συνδέει αυτόματα και με τα κυπριακά και ισραηλινά ενεργειακά κοιτάσματα που εκτιμάται ότι μπορούν να καλύψουν σε ένα βαθμό τις ευρωπαϊκές ενεργειακές ανάγκες. Τα κοιτάσματα είναι προσιτά στην Ευρώπη και οι χώρες στα οποία εντοπίζονται μπορούν να εγγυηθούν την ασφάλεια και την αδιάκοπτη ροή τους προς την ευρωπαϊκή αγορά. Οι πηγές εφοδιασμού της Ευρώπης εκτός της Ρωσίας είναι περιορισμένες γεγονός που προσφέρει ένα ακόμα πλεονέκτημα στην Ελλάδα. Η Ευρώπη εφοδιάζεται από τη Βόρεια Θάλασσα, τις χώρες του Μαγκρέπ και τη Μέση Ανατολή, με τις δυο τελευταίες περιοχές είναι ασταθής.

(β) στην ανάδειξη της στρατηγική σημασίας των Διασυνδετήριων Αγωγών: Η κατασκευή του Διαδριατικού Αγωγού Φυσικού Αερίου (TAP) αποτελεί το πρώτο βήμα προς αυτήν κατεύθυνση. Ο Διασυνδετήριος Αγωγός Ελλάδας – Βουλγαρίας (ICBG) έχει και αυτός τη δική του σημασία. Ο αγωγός θα αναδείξει και αυτός το σημαντικό ρόλο της Ελλάδας στα ενεργειακά δρώμενα της νοτιοανατολικής Ευρώπης καθώς θα συνεισφέρει και στη διαφοροποίηση των πηγών φυσικού αερίου. Με συνολικό μήκος περίπου 180 χλμ και σημείο εκκίνησης την Κομοτηνή, ο αγωγός θα καταλήγει στην Stara Zagora της Βουλγαρίας, συνδέοντας έτσι το ελληνικό σύστημα φυσικού αερίου με το βουλγαρικό. Η δυναμικότητα του αγωγού, σε πλήρη ανάπτυξη θα είναι της τάξης των 5 δισ. κυβ. μέτρων. Ο υφιστάμενος Διασυνδετήριος Αγωγός Τουρκίας – Ελλάδας. μήκους 300 χλμ αποτελεί ένα ακόμα σημαντικό εργαλείο στις προσπάθειες ενίσχυσης του ενεργειακού προφίλ της χώρας μας. Έχει ως σημείο εκκίνησης το Καρατσαµπέ (Τουρκία) και καταλήγει στην Κομοτηνή (Ελλάδα). Λειτουργεί από το 2007 και η μέγιστη ετήσια μεταφορική του δυνατότητα ανέρχεται στα 11,6 δισ κυβικά μέτρα φυσικού αερίου.

(γ) στη διερεύνηση προϋποθέσεων για κατασκευή εγκαταστάσεων υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG). Η δημιουργία εγκαταστάσεων LNG έχει εξεταστεί με βάση τους παρακάτω σχεδιασμούς: τον υπόγειο χώρο φυσικού αερίου στο «νεκρό» πεδίο της Νότιας Καβάλας. Θα μπορεί να τροφοδοτήσει με φυσικό αέριο έως και 4 εκατ. κυβικά μέτρα ημερησίως ή αλλιώς το 40% των αναγκών της χώρας σε αέριο για περίοδο 90 ημερών, την εγκατάσταση πλωτού τερματικού αποθήκευσης και αεριοποίησης στον κόλπο της Καβάλας. Την κατασκευή πλωτού σταθμού υγροποιημένου αερίου (LNG) στην Αλεξανδρούπολη, με την έναρξη λειτουργίας του να τοποθετείται στο τέλος τους 2018. Οι εργασίες του έργου θα συγχρονιστούν με το χρονοδιάγραμμα του ελληνοβουλγαρικού αγωγού IGB καθώς τα δύο αυτά έργα είναι άμεσα συναρτώμενα και συμπληρωματικά.

Ανταγωνισμός ΗΠΑ και Ρωσίας

Η κατασκευή του αγωγού TAP αποτελεί μέρος του ευρύτερου ανταγωνισμού ΗΠΑ και Ρωσίας για τον έλεγχο των οδών μεταφοράς ενεργείας της Ευρασίας. Οι σχέσεις των δυο κρατών έχουν επιδεινωθεί από την κρίση της Ουκρανίας εξαιτίας της ρωσικής στάσης. Ο Λευκός Οίκος συνδέει την ευρωπαϊκή ενεργειακή ασφάλεια με την προάσπιση των αμερικανικών εθνικών συμφερόντων. H προώθηση της διαφοροποίησης των πηγών εφοδιασμού της Ευρώπης από την Κασπία προς την Ευρώπη αποτελεί εδώ και καιρό μια από τις προτεραιότητες της αμερικάνικης εξωτερικής πολιτικής.

Η κατασκευή του αγωγού TAP  μπορεί να θεωρηθεί μια σημαντική γεωπολιτική νίκη έναντι της Μόσχας καθώς θα μειώσει την εξάρτηση της Ευρώπης από το ρωσικό φυσικό αέριο. Η Ουάσιγκτον επιχειρεί να αποτρέψει τη διείσδυση της Μόσχας στα Βαλκάνια και γεωπολιτικά ο TAP αναβαθμίζει εκτός από τη χώρα μας και την Αλβανία που αποτελεί και αυτή τμήμα διέλευσης του. Παράλληλα το ΝΑΤΟ έχει τη δυνατότητα να προστατέψει τις περιοχές διέλευσης των αγωγών που θα διέρχονται από κράτη- μέλη του για να εγγυηθεί την απρόσκοπτη μεταφορά φυσικού αερίου που θα παρακάμπτει τη Ρωσία.

Όμως η Μόσχα από την πλευρά της ποτέ δεν εγκαταλείπει τη «διπλωματία των αγωγών» όπου ο ρώσος πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν έχει επενδύσει τα μέγιστα πάνω σε αυτήν. Η Ρωσία έχει σχεδιάσει και προτείνει αγωγούς για να διατηρήσει τα πρωτεία της πάνω στην ευρωπαϊκή αγορά ενεργείας. Η πρώτη προσπάθεια ήταν ο South Stream σχεδιασμένος για να στείλει το ρωσικό φυσικό αέριο μέσω της Μαύρης Θάλασσα στη Βουλγαρία. Οι ευρωπαϊκές ρυθμιστικές αρχές ενεργείας κατάφεραν να εκτροχιάσουν τον αγωγό επικαλούμενες αθέμιτο ανταγωνισμό της ρωσικής κρατικής εταιρείας Cazprom. Mετά το τέλος του South Stream και στον απόηχο της αντιπαράθεσης Ρωσίας με ΗΠΑ – Ευρώπη για την Ουκρανία  η Μόσχα πρότεινε τον Turkish Stream για τη μεταφορά ρωσικού φυσικού αερίου προς την Τουρκία και στη συνέχεια μέσω Ελλάδας στην υπόλοιπη Ευρώπη, που τελικά αποδείχθηκε ότι ήταν περισσότερο μια ιδέα παρά μια πραγματικότητα.

Η Ρωσία μετά την ακύρωση του South Stream και του Turkish Stream πάντα αναζητεί τρόπους για να διασφαλίσει τα ενεργειακά της συμφέροντα μέσα στην ευρωπαϊκή αγορά. Ο Βλαντιμίρ Πούτιν σκέφτεται, σύμφωνα με δημοσιεύματα του Τύπου και την προώθηση ενός νέου αγωγού φυσικού αερίου, μέσω Βουλγαρίας και Ελλάδας, στην Ιταλία, που θα συμπεριλαμβάνει την αξιοποίηση του σχεδίου χερσαίας και υποθαλάσσιας διασύνδεσης Ελλάδας – Ιταλίας (ΙGI).

Συμπεράσματα

Ο Διαδριατικός Αγωγός Φυσικού Αερίου (ΤΑP) αλλάζει τα ενεργειακά – γεωπολιτικά δεδόμενα και σηματοδοτεί την αποφασιστικότητα της Ευρωπαϊκής Ενωσης να περιορίσει την εξάρτησή της από το ρωσικό φυσικό αέριο. Η Ελλάδα αποτελεί πλέον και με τον πιο επίσημο και αδιαμφησβήτητο τρόπο μέρος του Νότιου Διάδρομου Φυσικού Αερίου. Η γεωγραφική της θέσης της παρέχει τη δυνατότητα να διαδραματίσει περαιτέρω ρόλο στην ευρωπαϊκή ενεργειακή ασφάλεια (διαφοροποίηση πηγών εφοδιασμού). Η κατασκευή του TAP αποκαθιστά την εικόνα της χώρας στο διεθνές διπλωματικό πεδίο καθώς συμμετέχει σε ένα τόσο σημαντικό έργο που θα επηρεάσει τις περιφερειακές ενεργειακές ισορροπίες.

Η Ελλάδα αποδυναμωμένη από την οικονομική κρίση δεν έχει τη δυνατότητα να αποκλίνει από το ευρωπαϊκό πλαίσιο που καθορίζεται από τα ενεργειακά συμφέροντα των ΗΠΑ και της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Κανένας πρωθυπουργός δεν μπορεί να παραμείνει δέσμιος ιδεολογικών αγκυλώσεων, να αγνοήσει τους πανίσχυρους γεωπολιτικούς σχηματισμούς και να ακολουθήσει αυτόνομες πολιτικές. Οι αγωγοί παραμένουν το μόνο αξιόπιστο μέσο για τη μεταφορά φυσικού αερίου από Κασπία προς την Ευρώπη. Η παραγωγή του Shale Gas (από αργιλικά σχιστολιθικά πετρώματα, ειδικότερα με τη μέθοδο του fracking) που έχει με μεγάλη επιτυχία στις ΗΠΑ, θεωρείται δύσκολο να εφαρμοστεί στην Ευρώπη εξαιτίας περιβαλλοντικών προβλημάτων, δυνητικών εκδηλώσεων σεισμικών φαινομένων και έλλειψης νομοθετικού πλαισίου.

Αναδημοσίευση από περιοδικό Άμυνα & Διπλωματία, τεύχ. 295, Ιούνιος 2016, σσ. 16-18

AΠΑΓΟΡΕΥΕΤΑΙ Η ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΤΟΥ  ΑΡΘΡΟΥ

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s