Το σχέδιο του Ερντογάν για περιφερειακή κυριαρχία

Γιωργος Ξ. Πρωτόπαπας

Η επιθετική ρητορική του τούρκου προέδρου Ταγίπ Ερντογάν έχει καταστεί αντικείμενο μελέτης και εντάσσετε στο πλαίσιο άσκησης μιας ευρύτερης εξωτερικής πολιτικής που έχει σημείο αναφοράς τον Εθνικό Όρκο (Misak-i Milli) για τον τουρκικό εθνικισμό και που πλαισιώνεται και με τη διάσταση της ισλαμικής θρησκείας. Ο Ερντογάν οραματίζεται μια «νέα Οθωμανική Αυτοκρατορία», εμφανίζεται ως προστάτης των σουνίτικων πληθυσμών της Μέσης Ανατολής και των μουσουλμανικών μειονοτήτων των Βαλκανίων. Οι αναφορές αμφισβήτησης της Συνθήκης της Λωζάνης, του status quo των νησιών του ανατολικού Αιγαίου και οι αξιώσεις για την ιρακινή Μουσούλη αποτελούν μέρος της επικοινωνιακής στρατηγικής του. Η Ελλάδα έχει εξελιχθεί σε ένα συνήθη στόχο του Ταγίπ Ερντογάν με τη μουσουλμανική μειονότητα της Θράκης, τις προκλήσεις στο Αιγαίο και την εκμετάλλευση των μουσουλμάνων προσφύγων από τη Συρία και τη Μέση Ανατολή.

Εθνικός όρκος και εκλογική διεύρυνση

Η χρήση του Εθνικού Όρκου – η υπόσχεση των τούρκων βουλευτών στις 28 Ιανουαρίου για μερική ανασύσταση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας- υποδηλώνει πως ο ισλαμιστής πρόεδρος προσπαθεί να ιδιοποιηθεί (και ότι δεν απορρίπτει) κάποια στοιχεία του κοσμικού εθνικιστικού αφηγήματος. Ο Ερντογάν δίνει τη δική του ερμηνεία στην προθυμία του Κεμάλ Ατατούρκ να υπογράψει τη Συνθήκη της Λωζάνης και να εγκαταλείψει περιοχές όπως η Μουσούλη και τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου. Ταυτόχρονα ο τούρκος πρόεδρος εισήγαγε στην εξωτερική πολιτική και τη διάσταση του σουνίτικου σεκταρισμού με το ξέσπασμα της «Αραβικής Άνοιξης» και τη στάση της χώρας του μέσα στο εμφύλιο της Συρίας – στήριξε τους σουνίτες εξτρεμιστές με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί το Ισλαμικό Κράτος σε Ιράκ και Συρία (ISIS). Το σουνίτικο σεχταρισμό τον ανέδειξε και με τη δήλωσή του για τη Μουσούλη λέγοντας ότι η Τουρκία δεν θα προδώσει τους «Τουρκμένους αδελφούς» ή τους «σουνίτες άραβες αδελφούς».

Ο ισλαμιστής πρόεδρος εκμεταλλεύεται τον τουρκικό εθνικισμό για να διευρύνει περαιτέρω την εκλογική βάση του. Κατάφερε και διείσδυσε στους εθνικιστές ψηφοφόρους του Κόμματος Εθνικιστικής Δράσης (MHP) του Ντεβλέτ Μπαχτσελί. Μια έρευνα της εταιρείας Genar αποκάλυψε ότι ο Ταγίπ Ερντογάν αύξησε τους ψήφους του κατά 70% στο ενδεχόμενο μιας νέας προεδρικής θητείας, συμπεριλαμβανομένου και της εκλογικής βάσης του MHP. Οι ψηφοφόροι του MHP δείχνουν ιδιαίτερη συμπάθεια στον Ερντογάν και φαίνεται να τον προτιμούν και για τις επόμενες προεδρικές εκλογές. Παράλληλα μια άλλη πρόσφατη δημοσκόπηση δείχνει ότι η υποστήριξη των πολιτών για το ΑΚΡ ανέρχεται στο 55% των ψηφοφόρων, ενώ το Κόμμα Εθνικιστικής Δράσης (MHP) εμφανίζει ποσοστό 12%. Ταυτόχρονα η αξιωματική αντιπολίτευση του κοσμικού Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (CHP) του Κεμάλ Κιλιντσάρογλου κατέχει σταθερά ποσοστό γύρω από το συνηθισμένο 25%, ενώ το φιλοκουρδικό Κόμμα της Δημοκρατίας των Λαών (HDP) παρουσιάζει πτώση και το ποσοστό του κυμαίνεται στο 7%. Τα ευρήματα δείχνουν ότι η εκλογική βάση Ταγίπ Ερντογάν έχει διευρυνθεί και ότι δεν περιορίζεται μόνο στους ισλαμιστές ψηφοφόρους.

Επιπλέον διάφορες έρευνες (συμπεριλαμβανομένης και μιας δημοσκόπησης του αμερικάνικου Pew Research Center του 2013) έδειξαν ότι οι ισλαμιστές (όσοι επιθυμούν ένα κράτος βασισμένο στον ισλαμικό νόμο της Σαρία (έχει διάφορες ερμηνείες και όχι όπως την υιοθετούν οι ισλαμιστές εξτρεμιστές) αποτελούν ποσοστό λίγο περισσότερο από το 10% του τουρκικού πληθυσμού. Η πλειοψηφία αυτών των τούρκων ισλαμιστών θα ψηφίσει εκ νέου το κυβερνών Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ) του Ερντογάν ελπίζοντας ότι θα κάνει μακροπρόθεσμα πράξη τις πεποιθήσεις τους. Τα ευρήματα δείχνουν ότι τουλάχιστον ένα άλλο ποσοστό της τάξης του 35% του εκλογικού σώματος ψηφίζει συστηματικά το ΑΚΡ. Οι ψηφοφόροι προέρχονται συνήθως από την Ανατολία, είναι συντηρητικοί σουνίτες (θρησκευόμενοι αλλά και ρεαλιστές) που επιβραβεύουν τις θρησκευτικές αναφορές του Ερντογάν καθώς και τις κοινωνικές υπηρεσίες που έχει αναπτύξει και προσφέρει το ισλαμικό κυβερνών AKP.

Φόβοι και φιλοδοξίες

Η τουρκική εξωτερική πολιτική για τη Μέση Ανατολή καθοδηγείτε σύμφωνα με τούρκους αναλυτές από δυο βασικούς παράγοντες: το φόβο και τη φιλοδοξία. Το Κουρδικό και το προσφυγικό πρόβλημα τοποθετούνται στο επίκεντρο του φόβου και η ανάγκη για αντίδραση και αποτροπή τους εμπίπτουν στις φιλοδοξίες για να καταστεί η Τουρκία μια κυρίαρχη περιφερειακή δύναμη.

Η κουρδική ηγεμονία στη βόρεια Συρία του κουρδικού Κόμματος Δημοκρατικής Ένωσης (PYD) με στόχο τη δημιουργία ενός κουρδικού διαδρόμου κατά μήκος των τουρκικών συνόρων αποτελούν σοβαρότατη απειλή για την εθνική ασφάλεια της Τουρκίας διότι απειλεί την εδαφική της ακεραιότητα και ενδέχεται να ενισχύσει τις αλυτρωτικές τάσεις των κουρδικών πληθυσμών των νοτιοανατολικών τουρκικών επαρχιών. Τα σύνορα της Τουρκίας με τη νότιο Συρία, το νοτιοανατολικό Ιράκ και το ανατολικό Ιράν καλύπτουν περίπου μήκος 2.000 χιλιομέτρων. Ο Ερντογάν γνωρίζει πολύ καλά ότι δεν μπορεί να προσηλυτίσει στο σουνίτικο ισλάμ τους 80 περίπου εκατομμύρια σιίτες Ιρανούς και ανησυχεί μήπως η Τεχεράνη βοηθήσει στη δημιουργία μιας ελεγχόμενης εχθρικής ζώνης μήκους περίπου 1.400 χιλιομέτρων κατά μήκος των συνόρων της Τουρκίας με Συρία και Ιράκ. Η Άγκυρα φοβάται μήπως το Ιράν υποστηρίξει τους σύριους Κούρδους στον τομέα της επιμελητείας και προκληθεί περαιτέρω βία μέσα στην Τουρκία. Ηδη διεξάγεται ένας «πόλεμος των πόλεων» με τους αντάρτες του Εργατικού Κόμματος του Κουρδιστάν (ΡΚΚ) που έχει προκαλέσει το θάνατο εκατοντάδων τούρκων στρατιωτών.

Το προσφυγικό πρόβλημα απόρροια του εμφυλίου πολέμου της Συρίας αποτελεί τη δεύτερη ανησυχία της κυβέρνησης της Άγκυρας καθώς φιλοξενούνται στην Τουρκία περίπου 3 εκατ. σύριοι πρόσφυγες. Υπάρχει φόβος ότι μπορούν υπό την κάλυψη των προσφύγων να διεισδύσουν μαχητές του ISIS με στόχο να αυξήσουν τις τρομοκρατικές επιθέσεις στην ενδοχώρα. Η γιγάντωση του ISIS γύρισε «μπούμερανκ» στην Τουρκία καθώς μια κλιμάκωση τρομοκρατικών χτυπημάτων μεγάλης ισχύος, θα υπονομεύσει το προφίλ της ως ασφαλή χώρα, θα την αποσταθεροποιήσει και θα φέρει τον Ερντογάν σε δύσκολη θέση από τις εκατόμβες νεκρών πολιτών που δεν θα είναι πλέον διαχειρίσιμες.

Ο έλεγχος των δυο προαναφερθέντων παραγόντων καθορίζει και την τουρκική πολιτική που επικεντρώνεται στην αντίδραση και την αποτροπή. Οι ανησυχίες για το Κουρδικό και το προσφυγικό είναι κοινές για την ηγεσία του υπουργείου Εξωτερικών και του στρατού, τα αντιπολιτευτικά κόμματα – Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα (CHP), Κίνημα Εθνικιστικής Δράσης (ΜHP) – και για μια συντριπτική πλειοψηφία της τουρκικής κοινής γνώμης. Το ισλαμικό κυβερνών Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) ακολούθησε μια πολιτική παρεμβατισμού και προστασίας των σουνίτικων πληθυσμών στη Μέση Ανατολή, ένα μοντέλο που έχει αποδειχθεί ελκυστικό για τις τουρκικές συντηρητικές μάζες καθώς τις εμποτίζει με αισθήματα αυτοπεποίθησης, περηφάνιας και εθνικής ομοψυχίας.

Οι τούρκοι συντηρητικοί εδώ και χρόνια έχουν ανατραφεί με το όνειρο της αμφισβήτησης του Δυτικού πολιτισμού που το αντιλαμβάνονται ως ένα ανταγωνιστή. Ο Ερντογάν εμφανίζεται ως ηγέτης ο οποίος επιδιώκει να περάσει ένα διαφορετικό μοντέλο, ένα ισλαμικό πολιτικό πολιτισμό που ενσωματώνει θρησκευτικές αξίες, ιστορικά δικαιώματα και ιδεολογίες.

Προστάτης μουσουλμάνων

Η μεταναστευτική κρίση μπορεί να χρησιμοποιηθεί ταυτόχρονα και ως μοχλός πίεσης από την Άγκυρα προς τις κυβερνήσεις χωρών που έχουν δεχτεί μαζικές εισροές προσφύγων. Ο Ταγίπ Ερντογάν προβάλλεται ως προστάτης των μουσουλμανικών πληθυσμών που ήταν υπό το ζυγό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η Ελλάδα αποτελεί συνήθη στόχο του και μέρος της επικοινωνιακής του στρατηγικής καθώς του δίνει τη δυνατότητα να αναδείξει ένα ανθρωπιστικό προφίλ με στόχο την ενίσχυση της τουρκικής επιρροής στα κέντρα φιλοξενίας των προσφύγων που βρίσκονται στην ελληνική επικράτεια. Ο τούρκος πρόεδρος επιδιώκει να ενισχύσει τις σχέσεις με τους μουσουλμάνους πρόσφυγες και μετανάστες πάντα σε συνδυασμό με την εδώ και δεκαετίες τουρκική πολιτική και οικονομική διείσδυση στη μουσουλμανική μειονότητα της Θράκης. Πρόσφατα δήλωσε ότι «θα υπερασπιστούμε και θα προστατέψουμε τους ομοεθνείς μας στην Ελλάδα αλλά και τα αδέλφια μας στην Αφρική, από τη Μεσόγειο μέχρι και τις ατελείωτες στέπες της Κεντρικής Ασίας».

Τα στοιχεία του Συντονιστικού Οργάνου Διαχείρισης της Προσφυγικής Κρίσης δείχνουν ότι οι μουσουλμάνοι πρόσφυγες στην Ελλάδα ανέρχονται σε 57.079 άτομα. Η κυβέρνηση της Άγκυρας έχει αρχίσει να δείχνει με διάφορους τρόπους ότι θεωρεί τους μουσουλμάνους πρόσφυγες χρήσιμους στην άσκηση της εξωτερικής της πολιτικής. Η εφημερίδα Hurriyet είχε αποκαλύψει ότι οργανώθηκε ένα δείπνο «ιφτάρ» από τον γιο του τούρκου πρωθυπουργού, τον επιχειρηματία Ερκάν Γιλντιρίμ, την τουρκική πρεσβεία και την Ερυθρά Ημισέληνο στο Κέντρο Παραμονής Αλλοδαπών (ΚΕΠΑ) του Σχιστού. Τον Ιούνιο ο τούρκος πρόξενος της Κομοτηνής Αλή Ριζά Ακιντζί οργάνωσε δείπνα «ιφτάρ» στα οποία συναντήθηκε με εκπροσώπους της μουσουλμανικής μειονότητας σε Ξάνθη και Κομοτηνή, επισημαίνοντας ότι οι «Τούρκοι της Δυτικής Θράκης συγκέντρωσαν 22 φορτηγά TIR βοήθεια για τους Σύριους πρόσφυγες».

Ο πρόξενος της Τουρκίας στη Θεσσαλονίκη, Ορχάν Γιαλμάν Οκάν επισκέφθηκε τον Απρίλιο τον καταυλισμό προσφύγων της Ειδομένης για να δει την κατάστασή τους. Η προσέγγιση των μουσουλμάνων μεταναστών από την κυβέρνηση της Άγκυρας έχει στόχο να εκμεταλλευτεί την παραμονή τους μέσα στη χώρα, να εξελιχθεί σε προστάτη των πολιτικών και θρησκευτικών τους δικαιωμάτων, να εκθέτει όποτε μπορεί την ελληνική κυβέρνηση σε θέματα μεταχείρισής τους και να οικειοποιηθεί σε διπλωματικό επίπεδο κάθε προσπάθεια της Αθήνας για την καλυτέρευση των συνθηκών διαβίωσης τους.

Ο Ερντογάν επιδιώκει με κάθε τρόπο να πιέσει την κυβέρνηση της Αθήνας για την κατασκευή ενός επίσημου μουσουλμανικού τεμένους στην Αθήνα και συνεχίζει να εγείρει αξιώσεις για τη μουσουλμανική μειονότητας της Θράκης. H Τουρκία κατηγορεί την Αθήνα για παραβίαση των θρησκευτικών ελευθεριών των μουσουλμάνων επειδή δεν προχωράει στην ανέγερσή του τεμένους. Οι μουσουλμανικές μειονότητες των Βαλκανίων αποτελούν βασική προτεραιότητα της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής και στο πλαίσιο αυτό η Θράκη αποτελεί κύριο πεδίο δράσης της τουρκικής διπλωματίας καθώς το τουρκικό προξενείο της Κομοτηνής προωθεί την πολιτική της Άγκυρας που έχει βαφτίσει τη μουσουλμανική μειονότητα σε «τουρκική μειονότητα».

Συμπεράσματα

Ο Ταγίπ Ερντόγαν μετά την αποτυχία του να προωθήσει το τουρκικό ισλαμικό μοντέλο στη Μέση Ανατολή αναζητεί νέους τρόπους για να αναδείξει τη χώρα του σε μια περιφερειακή δύναμη με στόχο να κυριαρχήσει έναντι του σιίτικου Ιράν. Ο τουρκικός εθνικισμός συνοδευόμενος από τις θρησκευτικές αξίες και η ανασύσταση της «Οθωμανικής Αυτοκρατορίας» είναι το νέο αφήγημα του Ερντογάν και του δίνει την ευκαιρία να ερεθίσει τα εθνικιστικά αντανακλαστικά των τούρκων πολιτών, να απευθυνθεί στους καταπιεσμένους σουνίτες της Μέσης Ανατολής, τις μουσουλμανικές μειονότητες και τους μουσουλμάνους πρόσφυγες που αναζητούν ένα προστάτη. H επαναφορά του τουρκικού εθνικισμού από τον Ερντογάν του παρέχει τη δυνατότητα να διευρύνει το ακροατήριό του και να διεισδύσει και στη δεξαμενή του Κόμματος Εθνικιστικής Δράσης (MHP) του Ντεβλέτ Μπαχτσελί. Όταν ο πρόεδρος Ερντογάν διέκοψε την ειρηνευτική διαδικασία για το Κουρδικό οι διαφορές ανάμεσα στο AKP και το MHP εξανεμίσθηκαν. Ο Ερντογάν δεν θα επιτρέψει σε καμία περίπτωση να δημιουργηθεί μία αυτόνομη κουρδική λωρίδα στη Συρία που ενδέχεται να οδηγήσει μελλοντικά σε ένα διαμελισμό της Τουρκίας. Φαίνεται ότι όλη η τουρκική «Δεξιά», ένα σύνολο από ισλαμιστές, συντηρητικούς και εθνικιστικές στηρίζει το νέο εθνικιστικό αφήγημα του του τούρκου προέδρου.

Ωστόσο οι διεθνείς σχέσεις διαμορφώνονται με βάση τα εθνικά συμφέροντα και με τα «πάρε-δώσε» μεταξύ μεγάλων και περιφερειακών δυνάμεων και αυτή είναι και η παράμετρος που θα επηρεάσει και το μέλλον του Ερντογάν που φιλοδοξεί να γίνει ένα νέος «Σουλτάνος». Ο νεοεκλεγέντας αμερικανός πρόεδρος Ντόναλτ Τράμπ δεν έχει δώσει μέχρι στιγμής ενδείξεις για το πως θα χειριστεί την Τουρκία και αν θα μπορέσει να παρακάμψει το παραδοσιακό κατεστημένο των Δημοκρατικών στο State Department. Παράλληλα ο Ερντογάν και ο ρώσος πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν μπορεί να ξανακάθισαν στο ίδιο τραπέζι.

Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό ΑΜΥΝΑ & ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΑ, Τεύχ. Δεκεμβρίου 2016, σσ.14-18

AΠΑΓΟΡΕΥΕΤΑΙ Η ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΤΟΥ  ΑΡΘΡΟΥ

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s