H Ρωσία επιστρέφει στα Βαλκάνια

Γιώργος Ξ. Πρωτόπαπας

Η επιστροφή της Ρωσίας στα Βαλκάνια αποσκοπεί στη μεταβολή της ισορροπίας δύναμης με σύναψη στενών συμμαχιών που θα αντισταθμίσουν  την επιρροή του ΝΑΤΟ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ). Η ρωσική διπλωματία εκμεταλλεύεται τις εθνοτικές εντάσεις που αν γίνουν ανεξέλεγκτες ενδέχεται να  προκαλέσουν αναβίωση των συγκρούσεων του παρελθόντος.

Ταυτόχρονα η διείσδυση του ισλαμικού φονταμενταλισμού στις μουσουλμανικές κοινότητες από τα μέσα της δεκαετίας του ’90 των δυτικών Βαλκανίων αποτελεί ένα ακόμα κίνητρο για τη Μόσχα καθώς εμφανίζεται και ως προστάτης των ορθόδοξων χριστιανικών πληθυσμών.  H Σερβία του προέδρου Τόμισλαβ Νίκολιτς και η Σερβική Δημοκρατίας της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης (Republika Srpska) του προέδρου Μίλοραντ Ντόντικ εμφανίζονται να είναι οι στενοί σύμμαχοι της Μόσχας στα εύθραυστα δυτικά Βαλκάνια.

Ο ρώσος πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν έχει αποδείξει ότι ασκεί αποδεδειγμένα μια εξωτερική πολιτική πλήρως προσαρμοσμένη στην προάσπιση και επέκταση των εθνικών συμφερόντων της χώρας του (proxy war στην Ουκρανία,  υπεράσπιση  ρωσικών μειονοτήτων του εξωτερικού, στρατιωτική εμπλοκή στη Συρία μετά από πρόσκληση της Δαμασκού).

Ρωσία και Σερβία

Βελιγράδι και Μόσχα έχουν στενούς πολιτιστικούς και ιστορικούς δεσμούς με κοινό σημείο αναφοράς τη σλαβική κληρονομιά και την ορθόδοξη χριστιανική θρησκεία. Η Σερβία  βρίσκεται σε μεγάλη απόσταση από τα σύνορα της Ρωσίας με την Ευρώπη  και το γεγονός  ότι  δεν είναι στενά συνδεδεμένη με την ΕΕ και το ΝΑΤΟ δίνει τη δυνατότητα στη Ρωσία να τη χρησιμοποιήσει  ως πάτημα για αποκτήσει ισχυρά ερείσματα στην ευρύτερη περιοχή.

Ο Βλαντιμίρ Πούτιν μπορεί να ασκήσει μεγάλη επιρροή στο Βελιγράδι και να τη χρησιμοποιήσει σύμφωνα με αναλυτές είτε για να κλιμακώσει είτε για να αμβλύνει εθνοτικές εντάσεις. Οι επισκέψεις ρώσων κυβερνητικών αξιωματούχων γίνονται ολοένα και πιο συχνές στο Βελιγράδι. Ο ίδιος ο Πούτιν επισκέφτηκε το Βελιγράδι τον Οκτώβριο του 2014 και σύμφωνα με το αμερικάνικο δίκτυο NPR οι ρώσοι διεξαγάγουν μια ενεργή καμπάνια για να κερδίσουν «τα μυαλά και τις καρδιές των σέρβων με χρήση ραδιοφωνικών σταθμών και τηλεοπτικών δικτύων.

Η μη αναγνώριση του Κοσόβου από τη Μόσχα αποτελεί μια πράξη που έχει θετικό αντίκτυπο στα αισθήματα των σερβών προς τη Ρωσία. Το Βελιγράδι αρνείται να αναγνωρίσει  το Κόσοβο του οποίου η ανεξαρτησία προήλθε μετά την επέμβαση του ΝΑΤΟ στη Σερβία με την αιτιολογία την αποτροπή της βάναυσης μεταχείρισης του  αλβανόφωνου πληθυσμού από τις σερβικές δυνάμεις ασφαλείας.

To πρόσφατο επεισόδιο με το σερβικό τρένο «Το Κόσοβο ανήκει στη Σερβία» που για πρώτη φορά θα ένωνε το Βελιγράδι με την Μιτρόβιτσα (βόρεια του Κοσόβου όπου διαμένει μια σημαντική μειονότητα σέρβων) ανέδειξε τις στενές σχέσεις Ρωσίας και Σερβίας αλλά και απέδειξε το πόσο εύκολα μπορεί να δημιουργηθεί μια εθνοτική κρίση που μπορεί να «τινάξει στον αέρα» όλη την περιοχή. Ο ρώσος υπουργός Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ τάχθηκε  στο πλευρό  της Σερβίας δηλώνοντας ότι υπάρχουν συμφωνίες μεταξύ Βελιγραδίου και Πρίστινας που εγγυούνται την ελευθερία μετακίνησης και ότι δεν θα έπρεπε να υπάρχουν αλβανικές υπηρεσίες επιβολής  νόμου στο βόρειο Κόσοβο όπου διαμένουν σέρβοι. Παράλληλα δήλωσε ότι πρέπει να αποφευχθούν νέοι πόλεμοι στα Βαλκάνια.

Οι στενές σχέσεις  Βελιγράδι και Μόσχας κάνουν το ρώσος αναλυτή ειδικός σε Ανατολική Ευρώπης Νικίτα Kομάροφ να υπενθυμίσει στο ρωσικό ειδησεογραφικό Sputniknews ότι οι περισσότεροι σέρβοι γνωρίζουν για τη προδοσία του πρώην ρώσου προέδρου Μπόρις Γιέλτσιν. Η Γιουγκοσλαβία το 1999 δεν έγινε δεκτή στην Ένωση Ρωσίας – Λευκορωσίας και ο Γιέλτσιν αρνήθηκε να εξοπλίσει το Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς με αμυντικά συστήματα S-300 και με ρωσικές αερομεταφερόμενες δυνάμεις  που στη συνέχεια αποχώρησαν από το αεροδρόμιο της Πρίστινας.

Οι πωλήσεις όπλων από τη Ρωσία στη Σερβία αποτελούν άλλη μια διάσταση των διμερών σχέσεων και  έχουν ιδιαίτερη σημασία. Το Βελιγράδι εμφανίζεται από την πλευρά του  πρόθυμο να αυξήσει τις  ρωσικές πωλήσεις όπλων. Η Μόσχα από την άλλη πλευρά επιθυμεί να δημιουργήσει πιο στενές  σχέσεις με τη Σερβία.  Η  Σερβική Αεροπορία θα παραλάβει έξι μαχητικά MiG-29M2, τα οποία θα συμπληρώσουν την υπάρχουσα δύναμη των τεσσάρων MiG-29 που απέμειναν από το στόλο των 14 MiG-29B και τα 2 MiG-29UB που διέθετε το 1999. Εκτός από τα συγκεκριμένα αεροσκάφη  η Σερβία θα παραλάβει και δωρεάν   υλικό SAR για τον εξοπλισμό του Mi-17 (Mi-8MT),  των δύο σερβικών Mi-17V-5 (Mi-8MTV-5) που πρόσφατα παραλήφθηκαν. O σερβικός στρατός θα παραλάβει ακόμα συνολικά τριάντα άρματα μάχης T-72B3 και 30 τροχοφόρα οχήματα BRDM-2. Η Σερβία και Ρωσία είχαν διεξάγει τον Οκτώβριο του 2016 και κοινές αεροπορικές ασκήσεις στο έδαφος της πρώτης.

Ρωσία και Republika Srpska

H Σερβική Δημοκρατία της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης (Republika Srpska) θεωρείται ο δεύτερος σύμμαχος της Ρωσίας στην περιοχή των δυτικών Βαλκανίων. Ο Βλαντιμίρ Πούτιν έχει συνάψει στενές σχέσεις με τον πρόεδρο της Republika Srpska  Μίλοραντ Ντόντικ ο οποίος έχει ανακοινώσει ότι θα διεξαχθεί δημοψήφισμα το 2018 για  ανεξαρτησία. Η Συμφωνία Ντέιντον χώρισε τη Βοσνία – Ερζεγοβίνη σε δυο μέρη, δίνοντας το 51% των εδαφών στους κροάτες και τους μουσουλμάνους και το 49% στους Σέρβους.

Ο ρώσος υπουργός Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ συναντήθηκε με το Ντόντικ o  οποίος τον Σεπτέμβριο του 2016 συνάντησε τον Βλαντιμίρ Πούτιν λέγοντας στο ρώσο ηγέτη ότι «είμαι ευγνώμων σε εσένα για τη ρωσική βοήθεια και την πολιτική στήριξη». Η Ρωσία έχει και μια δυναμική επενδυτική παρουσία στη Republika Srpska με σημαντικές ρωσικές εταιρίες όπως Gazprom και Sberbank να έχουν συνάψει ευνοϊκές συμφωνίες.

Ο Ντόντικ ο οποίος έχει όραμα  την ένωση  των όλων των σέρβων αποκάλεσε  τον πρεσβευτή των ΗΠΑ  «αποδεδειγμένο εχθρό  του σερβικού πληθυσμού. Οι ΗΠΑ του επέβαλαν κυρώσεις  για την παρεμπόδιση της Συμφωνίας του Ντέιτον καθώς είχε θεσπίσει ημέρα ανεξαρτησίας των Βόσνιων Σέρβων. O Σερκέι Λαβρόφ στηρίζει και υπερασπίζεται έντονα το Μίλοραντ Ντόντικ για τη συνεχή προσπάθειά του να προάγει τη σερβική ταυτότητα. Ο Ντόντικ θεωρείται  ένα χρήσιμο εργαλείο για τη Μόσχα καθώς μπορεί να μειώσει τη επιρροή της Δύσης στη Βοσνία και να προκαλέσει σοβαρά προβλήματα στη επιρροή  της Δύσης στη Βοσνία. Η απόφαση της Ρωσίας να επιστρέψει στη Βοσνία μέρος του  σοβιετικού χρέους που είχε στη Γιουγκοσλαβία, 125 εκατομμύρια δολάρια  θεωρείται ο πιο άμεσος τρόπος βοήθειας προς το  Ντόντικ.

Ρωσικός δάκτυλος φαίνεται υπάρχει και στο Μαυροβούνιο για να αποτρέψει τη διεύρυνση του ΝΑΤΟ. Ο Μίλο Τζουκάνοβιτς ο οποίος διατηρεί την εξουσία ως πρόεδρος ή ως πρωθυπουργός της χώρας εδώ και σχεδόν 25 χρόνια κατάφερε και κέρδισε και τις βουλευτικές εκλογές του Οκτωβρίου 2016  βασίζοντας την προεκλογική του εκστρατεία στη δέσμευση της ένταξης της μικρής πρώην γιουγκοσλαβικής δημοκρατίας των 620.000 κατοίκων στο ΝΑΤΟ. Η αντιπολίτευση «Δημοκρατικό Μέτωπο» θεωρείται φιλορωσική, ένα όχημα της Μόσχας μέσα στο Μαυροβούνιο Οι αρχές ασφάλειας  τη μέρα των εκλογών ανακοίνωσαν  τη σύλληψη είκοσι σέρβων πολιτών με την κατηγορία ότι ετοίμαζαν τρομοκρατικές ενέργειες. Τα σενάρια συνωμοσιολογίας εμπλέκουν και ρωσικές υπηρεσίες πληροφοριών με στόχο ένα εκλογικό πραξικόπημα καθώς  συνελήφθη και ένα μισθοφόρος ο οποίος εικάζεται ότι μάχονταν μαζί τους ρώσους αποσχιστές της Ουκρανία.

Συμπεράσματα

Ο Βλαντιμίρ Πούτιν διεξάγει μια έντονη ρωσική διπλωματία στα Βαλκάνια για να περιορίσει την επιρροή της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του ΝΑΤΟ με στόχο να αποκτήσει ισχυρά ερείσματα στη περιοχή. Η Μόσχα δείχνει ότι θέλει να βοηθήσει στο να ενωθούν όλοι οι σέρβοι σε ένα έθνος ώστε να δημιουργηθεί μια νέα σημαντική δύναμη κοντά στη καρδιά της Ευρώπης που θα ανατρέψει τα στρατηγικά οφέλη που αποκόμισε η ΕΕ και το ΝΑΤΟ από τη διάσπαση της Γιουγκοσλαβίας.

Η Ρωσία θα ήθελε να δει μια προσάρτηση της σερβικής μειονότητας του Κοσόβου στη Σερβία και μια ανεξαρτησία της Republika Srpska τύπου Κριμαίας με ενσωμάτωση στη Σερβία. Παράλληλα ο Πούτιν φαίνεται να έχει τη δυνατότητα να δημιουργήσει «hot spots» στα δυτικά Βαλκάνια και να χειρίζεται τις εθνοτικές εντάσεις με βάση τα ρωσικά εθνικά συμφέροντα. Με αυτό τον τρόπο θα έχει τη δυνατότητα να  εμφανιστεί ως ειρηνοποιός ενισχύοντας τη δημοτικότητα της Ρωσίας στις ορθόδοξες χριστιανικές κοινότητας και εκθέτοντας την ΕΕ για την αλλαγή των συνόρων με την ίδρυση κρατιδίων. Η ΕΕ αν και παραμένει ενεργό μέρος στην  ανάπτυξη των δυτικών Βαλκανίων έχει απορροφηθεί από τα δικά της σοβαρά προβλήματα. Τη χρηματοπιστωτική κρίση, το  επερχόμενο Brexit και την άνοδο ακροδεξιών και λαϊκίστικων κομμάτων που απειλούν την ύπαρξή της.

Πρωτοδημοσιεύτηκε  στον περιοδικό Άμυνα & Διπλωματία, τεύχος  302, Φεβρουαρίος 2017, σ.σ. 20-23

AΠΑΓΟΡΕΥΕΤΑΙ Η ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΤΟΥ  ΑΡΘΡΟΥ

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s