Δυτικά Βαλκάνια και σφαίρες επιρροής

Γιώργος Ξ. Πρωτόπαπας

To ιστορικό των πολέμων και οι διαχωριστικές εθνοτικές και θρησκευτικές γραμμές συνεχίζουν να αποτελούν αποσταθεροποιητικό παράγοντα για τα δυτικά Βαλκάνια απειλώντας τα με νέες αναταράξεις. Τα δυτικά Βαλκάνια έχουν καταστεί και πεδίο ανταγωνισμού μεταξύ Ευρωπαϊκής Ένωσης – ΝΑΤΟ και Ρωσίας. Οι τεταμένες σχέσεις Σερβίας και Κοσόβου, το πρόβλημα της αλβανόφωνης μειονότητας των Σκοπίων, η πρόθεση του προέδρου της Republika Srpska Μίλοραντ Ντόντικ να διεξάγει δημοψήφισμα για ανεξαρτησία το 2018, επαναφέρουν μνήμες του παρελθόντος.

Τα δυτικά Βαλκάνια μετά από το τέλος των πολέμων της δεκαετίας του ’90 σταθεροποιήθηκαν, σύμφωνα με τους Financial Times, εξαιτίας δυο παραγόντων .Ο πρώτος ήταν η προοπτική, ωστόσο μακρινή, της ένταξης στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) όπου και ενθάρρυνε την πορεία τους προς τον εκδημοκρατισμό και την υιοθέτηση απαραίτητων μεταρρυθμίσεων. Οι ιθύνοντες νόες των Βρυξελλών εκτιμούσαν ότι η ένταξη στην ΕΕ θα δημιουργούσε τις βάσεις για τη συμφιλίωση των λαών των δυτικών Βαλκανίων, όπως και έγινε μεταξύ της Γαλλίας και της Γερμανίας και των άλλων εχθρών που έλαβαν μέρος στο Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο δεύτερος παράπεμπε στην υποστήριξη των ΗΠΑ και την εκτίμηση ότι ΗΠΑ ή ΝΑΤΟ θα παρέμβαιναν σε ενδεχόμενη επανεμφάνιση των συγκρούσεων όπως έκαναν στις περιπτώσεις της Βοσνίας (1995) και του Κοσόβου (1999).

Όμως η κατάσταση που έχει διαμορφωθεί είναι εντελώς διαφορετική από τις υποσχέσεις και τις προσδοκίες. Η κρίση της ευρωζώνης, το μεταναστευτικό, το Brexit και η αύξηση των λαϊκίστικών και εθνικιστικών κομμάτων επηρεάζουν αρνητικά τη διεύρυνση της ΕΕ που προς το παρόν φαίνεται να έχει «παγώσει». Τα πέντε κράτη (πρώην επαρχίες της Γιουγκοσλαβίας) και η Αλβανία δεν έχουν ακόμη ενταχθεί. Ο νέος αμερικανός πρόεδρος Ντόναλτ Τραμπ από την πλευρά του φαίνεται να επιδεικνύει ελάχιστο ενδιαφέρον για την περιοχή των δυτικών Βαλκανίων κάτι που προσπαθεί να εκμεταλλευτεί η Ρωσία χρησιμοποιώντας τους ιστορικούς, θρησκευτικούς και πολιτιστικούς της δεσμούς με τους ορθόδοξους σλαβικούς πληθυσμούς.

Ευαίσθητες ισορροπίες

Τα δυτικά Βαλκάνια ισορροπούν πάνω «σε τεντωμένο σχοινί» καθώς οι εθνοτικές – θρησκευτικές εντάσεις αναζωπυρώνονται και προκαλούν γενικευμένη ανησυχία . Το επεισόδιο μεταξύ Σερβίας και Κοσόβου με αφορμή το τρένο «Το Κόσοβο ανήκει στη Σερβία» αποδεικνύει το ποσό επικίνδυνα είναι τέτοιους είδους συμβάντα που αν ξεφύγουν από τον έλεγχο μπορεί να τινάξουν ολόκληρη την περιοχή στον αέρα. Η Βοσνία – Ερζεγοβίνη απειλείται με διάσπαση των δυο κοινοτήτων καθώς ο πρόεδρος της Republika Srpska Μίλοραντ Ντόντικ έχει ανακοινώσει ότι θα διεξάγει δημοψήφισμα το 2018 για ανεξαρτησία. Η Συμφωνία Ντέιτον χώρισε τη Βοσνία – Ερζεγοβίνη σε δυο μέρη, δίνοντας το 51% των εδαφών στους κροάτες και τους μουσουλμάνους και το 49% στους Σέρβους.

Τα Σκόπια φοβούνται την έξαρση του αλβανικού εθνικισμού καθώς διατηρούν αλβανόφωνη μειονότητα. Ο πρόεδρος των Σκοπίων Γκεόργκι Ιβάνοφ αρνήθηκε την 1η Μαρτίου 2017 να δώσει διερευνητική εντολή στο σοσιαλδημοκράτη Ζόραν Ζάεβ του SDSM, παρά το γεγονός ότι είχε συγκεντρώσει τις υπογραφές εξήντα εφτά βουλευτών, από τις εξήντα ένα που προβλέπονται για το σχηματισμό κυβέρνησης, κατόπιν συμφωνίας που συνήψε με τα κόμματα των αλβανοφώνων. Ο πρόεδρος Ιβανόφ ισχυρίσθηκε πως δεν δίνει τη διερευνητική διότι η συμφωνία μεταξύ SDSM και των αλβανικών κομμάτων εμπεριέχει στοιχεία ατζέντας η οποία έχει γίνει γνωστή ως «πλατφόρμα των Τιράνων» και αν αυτή υλοποιηθεί απειλείται το σύνταγμα της χώρας. Αν δεν βρεθεί μια λύση είτε με νέα προσφυγή στις κάλπες, είτε με σχηματισμό μια οικουμενικής κυβέρνησης με τη συμμετοχή όλων των σλαβόφωνων κομμάτων τότε είναι πολύ πιθανό το σενάριο μιας εμφύλιας διαμάχης με κλιμάκωση που παραπέμπει στις συγκρούσεις του 2001 και με εκ νέου διεθνοποίηση του «αλβανικού ζητήματος» στην περιοχή στα πρότυπα της κοσοβικής κρίσης. Ταυτόχρονα το ενδεχόμενο να επανέλθει στο προσκήνιο το αίτημα για την «ομοσπονδοποίηση των αλβανόφωνων εδαφών» είναι πλέον ορατό, με κίνδυνο άμεσης εμπλοκής του αλβανικού παράγοντα και στη νότια Σερβία.

Ανταγωνισμός για επιρροή

H Ευρωπαϊκή Ένωση συνεχίζει να πλασάρει το μοντέλο της ένταξης στα κράτη των δυτικών Βαλκάνιων και επιθυμεί να εμπλέξει και την αμερικάνικη διοίκηση του νέου προέδρου Ντόναλτ Τραμπ στους σχεδιασμούς της ώστε η περιοχή να αποφύγει την επανεμφάνιση εθνοτικών – θρησκευτικών συγκρούσεων. Ο ιταλός υπουργός Εξωτερικών Αντζελίνο Αλφάνο προτρέπει την ΕΈ να ενισχύσει τη δέσμευσή της για ενσωμάτωση των κρατών των Δυτικών Βαλκανίων για να τα βοηθήσει να αποτρέψουν τις εθνικιστικών εντάσεις στην περιοχή. Ο Αλφάνο δήλωσε από την Αλβανία ότι οι «βαλκανικές χώρες έχουν στρατηγική σημασία όχι μόνο για την Ιταλία, αλλά για όλη την Ευρώπη.

Η Ιταλία θα φιλοξενήσει μια σύνοδο κορυφής κάποιων κρατών – μελών της ΕΕ και των δυτικών χωρών των Βαλκανίων στην Τεργέστη στις 12 Ιουλίου. Την πρωτοβουλία την πήρε πρώτη πριν από τέσσερα χρόνια η γερμανίδα καγκελάριος Άνγκελα Μέρκελ, με τη διοργάνωση της αποκαλούμενης Berlin process, που κάθε χρόνο δίνει την ευκαιρία στους ηγέτες των Δυτικών Βαλκανίων να συζητήσουν κοινά σχέδια ή πλατφόρμες με τη βοήθεια της ΕΕ. Η Γερμανία θεωρεί τη σταθεροποίηση της περιοχής των δυτικών Βαλκανίων κύρια διπλωματική της αποστολή και εντείνει τις προσπάθειές για να επιτύχει την περιφερειακή συνεργασία των κρατών και την οικονομική σταθερότητα με στόχο τη μείωση των εντάσεων.

Οι προοπτικές ένταξης κρατών των δυτικών Βαλκανίων παραμένουν εργαλείο επιρροής για τους ηγέτες της ΕΕ καθώς περιλαμβάνουν ελκυστικά στοιχεία όπως εμπόριο, οικονομική βοήθεια και επενδύσεις που αποτελούν και το αντίπαλο δέος απέναντι στη ρωσική διπλωματία που έχει υιοθετήσει και μορφές «ήπιας ισχύς». Η επικεφαλής της εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ Φεντερίκα Μογκερίνι περιόδευσε στις αρχές Μαρτίου στην περιοχή προσπαθώντας να διαβεβαιώσει τα κράτη των δυτικών Βαλκανίων ότι η πόρτα της διεύρυνσης παραμένει ανοικτή.

Η Ρωσία από την πλευρά της (όπως αναλύσαμε λεπτομερώς σε προηγούμενο τεύχος της Α&Δ) διεξάγει μια έντονη διπλωματία στα Βαλκάνια για να περιορίσει την επιρροή της ΕΕ και του ΝΑΤΟ με στόχο να αποκτήσει ισχυρά ερείσματα στη περιοχή. Η Μόσχα έχεις τους δικούς της συμμάχους στα δυτικά Βαλκάνια, τη Σερβία, τη Σερβική Δημοκρατία της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης (Republika Srpska) και εικάζεται ότι διαθέτει και δάκτυλο στο Μαυροβούνιο για να αποτρέψει την ένταξη στο ΝΑΤΟ. Η Μόσχα επιδιώκει να ενωθούν όλοι οι σέρβοι σε ένα έθνος ώστε να δημιουργηθεί μια νέα σημαντική δύναμη κοντά στη καρδιά της Ευρώπης που θα ανατρέψει τα στρατηγικά οφέλη που αποκόμισε η ΕΕ και το ΝΑΤΟ από τη διάσπαση της Γιουγκοσλαβίας. Παράλληλα θα επιθυμούσε μια προσάρτηση της σερβικής μειονότητας του Κοσόβου στη Σερβία καθώς και μια ανεξαρτησία της Republika Srpska τύπου Κριμαίας με ενσωμάτωση στη Σερβία. Ο πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν φαίνεται να έχει τη δυνατότητα να δημιουργήσει «hot spots» στα δυτικά Βαλκάνια και να χειρίζεται τις εθνοτικές εντάσεις με βάση τα ρωσικά εθνικά συμφέροντα. Να εμφανιστεί και ως ειρηνοποιός ενισχύοντας τη δημοτικότητα της Ρωσίας στις ορθόδοξες χριστιανικές κοινότητας.

Ο αμερικανός πρόεδρος Ντόναλτ Τραμπ δεν έχει κάνει σαφές προς το παρόν το τι ακριβώς θα κάνει με τα δυτικά Βαλκάνια, το αν θα υιοθετήσει μια ενεργή εξωτερική πολιτική για να αντιμετωπίσει τη ρωσική διείσδυση ή θα εμπλακεί σε ένα – πάρε δώσε με τον Βλαντιμίρ Πούτιν. Η σερβική εφημερίδα «Blic» σε πρωτοσέλιδό στις 23 Ιανουαρίου 2017 ανάφερε ότι ο Πούτιν ενδέχεται να αναγνωρίσει το Κόσοβο προκαλώντας αναστάτωση στη κοινή γνώμη της χώρας. Πρόκειται για μια πολιτική ανταλλαγμάτων μεταξύ Πούτιν και Τραμπ, ένα πακέτο που θα θέσει τις βάσεις για μια νέα συνεργασία των κρατών τους. Η ανταλλαγή αφορά μια αιφνιδιαστική αναγνώριση του Κοσόβου από τον Πούτιν και την ταυτόχρονη αναγνώριση της Κριμαίας.

Ένας άλλος παραδοσιακός δρώντας στην περιοχή των δυτικών Βαλκανίων είναι και η Τουρκία που τα τελευταία χρόνια επί διακυβέρνησης του Ταγίπ Ερντογάν επιδιώκει να αυξήσει την επιρροής της μέσα στους μουσουλμανικές κοινότητες . Η κυβέρνηση της Άγκυρας έχει υιοθετήσει μια εξωτερική πολιτική που περιλαμβάνει οικονομική διπλωματία, μη κυβερνητικούς οργανισμούς και εμπλοκή με την κοινωνία των πολιτών. Όμως η αντίδραση των μουσουλμανικών κοινοτήτων, σύμφωνα με τη Deutsche Welle εμφανίζεται διαφοροποιημένη προς την Τουρκία. Οι Βόσνιοι- Μουσουλμάνοι τρέφουν συμπάθεια προς την Τουρκία καθώς μαζί με ορισμένες μουσουλμανικές χώρες τους βοήθησε κατά διάρκεια του πολέμου πριν εμπλακούν ΕΕ και ΝΑΤΟ Όμως δεν συμβαίνει το ίδιο και με τους αλβανούς – κοσοβάρους με αποτέλεσμα να μη θεωρούν την Τουρκία μεγάλο αδελφό τους. Ο πρόεδρος Ταγίπ Ερντογάν έχει αποδειχτεί ιδιαίτερα ικανός στη χρήση του λόγου και στη δημιουργία αφηγημάτων. Επικαλείται τη σφαγή της Σρεμπρένιτσα για να αποδείξει στους τούρκους πολίτες με βοσνιακό, βουλγαρικό, αλβανικό υπόβαθρο ότι νοιάζεται για τους μουσουλμάνους με στόχο να αποσπάσει περισσότερους ψήφους ενόψει του δημοψηφίσματος του Απριλίου.

Συμπεράσματα

Τα δυτικά Βαλκάνια χαρακτηρίζονται από εντάσεις και το ξέσπασμα νέων συγκρούσεων δεν είναι προς το συμφέρον της ευρύτερης περιοχής αλλά και ούτε προς το συμφέρον των ξένων δυνάμεων που ερίζουν για επιρροή. Το μοντέλο της ΕΕ αν και παραμένει ελκυστικό φαίνεται να έχει κουράσει. Η επανάληψη υποσχέσεων και η παροχή περισσότερης οικονομικής βοήθεια δεν αρκεί. Η ΕΕ πρέπει να επιδείξει μια ενεργή εμπλοκή που θα περιλαμβάνει: στενή παρακολούθηση των εξελίξεων, προσπάθειες για την αποτροπή της ρωσικής διείσδυσης  και συχνές επισκέψεις από τους ευρωπαίους ηγέτες και αξιωματούχους που θα διαβεβαιώνουν ότι εξακολουθούν να λαμβάνουν στα σοβαρά τα προβλήματα των δυτικών Βαλκανίων κάτι που απαιτεί πάνω από όλα πολιτική βούληση.

Η Ρωσία συνεχίζει να επενδύει στους ιστορικούς, θρησκευτικούς και πολιτιστικούς δεσμούς  με τους ορθόδοξους σλαβόφωνους πληθυσμούς. Όμως στη διπλωματία παίζονται πολλά και ανάλογα με τις προτεραιότητες των εθνικών συμφερόντων λαμβάνονται και οι τελικές αποφάσεις. Τα δυτικά Βαλκάνια παραμένουν μια προβληματική περιοχή  της Ευρώπης και κινδυνεύουν να συρθούν  πάλι στο σκοτεινό παρελθόν τους  που θα έχει επικίνδυνες επιπτώσεις και στην ασφάλεια της υπόλοιπης ηπείρου.

 

Πρωτοδημοσιεύτηκε στο περιοδικό Άμυνα & Διπλωματία, τεύχος  304, Απρίλιος 2017, σ.σ. 27-29

AΠΑΓΟΡΕΥΕΤΑΙ Η ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΤΟY  ΑΡΘΡΟΥ

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s